Rozszerzenie podstaw zawieszenia kształcenia doktorantów

Celem projektowanej ustawy jest wprowadzenie zmian ustawowych obejmujących następujące obszary związane ze statusem doktoranta: 1) zasady zawieszania kształcenia przez doktoranta w szkole doktorskiej; 2) zasady podlegania doktoranta systemowi ubezpieczeń społecznych i wypłaty świadczeń z tego tytułu; 3) możliwość korzystania przez osoby, które ukończyły kształcenie w szkole doktorskiej, z infrastruktury badawczej i informatycznej podmiotu prowadzącego szkołę doktorską.

1. Zasady zawieszania kształcenia przez doktoranta w szkole doktorskiej Do ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego i nauki, zwanego dalej „ministrem”, były kierowane liczne pytania od podmiotów prowadzących szkoły doktorskie, doktorantów i Krajowej Reprezentacji Doktorantów dotyczące m.in.: możliwości zawieszania kształcenia w przypadku nieprzewidzianego wydarzenia losowego lub długotrwałej choroby doktoranta, możliwości korzystania przez doktoranta ze zwolnienia lekarskiego oraz wypłaty w tych przypadkach stypendium doktoranckiego. Zgodnie z obecnym brzmieniem art. 204 ust. 3 ustawy dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz. U. z 2024 r. poz. 1571, z późn. zm.), zwanej dalej „ustawą”, kształcenie w szkole doktorskiej może być zawieszone przez doktoranta jedynie w przypadku korzystania z urlopów związanych z rodzicielstwem, o których mowa w przepisach działu ósmego ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (Dz. U. z 2025 r. poz. 277). Jednocześnie, stosownie do art. 205 ust. 1 ustawy, istotną rolę w organizacji kształcenia w szkole doktorskiej w zakresie nieuregulowanym w ustawie odgrywa regulamin tej szkoły. Oznacza to, że istnieje możliwość określenia w nim innych przerw w kształceniu niż jego zawieszenie na okres urlopu związanego z rodzicielstwem, na przykład z uwagi na stan zdrowia doktoranta, potrzebę opieki nad członkiem rodziny, konieczność długookresowego wyjazdu zagranicznego, czy też nieprzewidzianą sytuację losową. Jednakże ustawa nie nakazuje wstrzymania wypłaty stypendium doktoranckiego w przypadku takich przerw. Jest ono zatem wypłacane, prowadząc tym samym do wyczerpywania limitu 4 lat, przez które doktorant – co do zasady – pobiera to świadczenie. Przerwy w kształceniu doktoranta niewynikające z ustawy, a przewidziane jedynie w regulaminie szkoły doktorskiej nie wpływają również na terminy ustawowo określonych czynności w procesie kształcenia, takich jak złożenie indywidualnego planu badawczego przeprowadzenie oceny śródokresowej, czy złożenie rozprawy doktorskiej. Celem proponowanej zmiany jest zatem uelastycznienie zasad zawieszania kształcenia w szkole doktorskiej, z uwzględnieniem innych okoliczności uzasadniających zawieszenie niż związane z rodzicielstwem.

2. Zasady wypłacania świadczeń w razie choroby i macierzyństwa Za okresy niezdolności do kształcenia doktoranci zachowują prawo do stypendium doktoranckiego. Oznacza to, że nie przysługują im świadczenia w razie choroby i urlopu związanego z rodzicielstwem, nawet gdy są objęci dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym, a także że nie mają prawa do zasiłku chorobowego i świadczenia rehabilitacyjnego w czasie trwania obowiązkowego ubezpieczenia wypadkowego. Tym samym, mimo opłacania przez podmioty prowadzące szkoły doktorskie i doktorantów składek na ubezpieczenia, doktoranci nie odnoszą z tego tytułu realnych korzyści. Celem proponowanej zmiany jest objęcie doktorantów systemem ubezpieczeń społecznych i możliwością uzyskiwania świadczeń z tego tytułu.

3. Możliwość korzystania z infrastruktury badawczej i informatycznej Kształcenie w szkole doktorskiej kończy się złożeniem rozprawy doktorskiej. Z tą chwilą osoby kształcące się w szkołach doktorskich tracą status doktoranta. Z sygnałów kierowanych do ministra wynika, że w czasie po złożeniu rozprawy w szkole doktorskiej, a przed uzyskaniem stopnia doktora, osoby, które wszczęły postępowanie o nadanie stopnia doktora, nie będąc już formalnie związanymi z podmiotem prowadzącym szkołę doktorską, mogą mieć trudności z korzystaniem z jego zasobów (informatycznych, finansowych, sprzętowych, laboratoriów), co de facto nie pozwala na prowadzenie badań, czasami niezbędnych do przygotowania się do obrony rozprawy doktorskiej. Celem proponowanej zmiany jest umożliwienie tym osobom dalszego korzystania z infrastruktury szkoły doktorskiej mimo utraty statusu doktoranta.

Rekomendowanym rozwiązaniem jest wprowadzenie zmian w ustawie oraz w: 1) ustawie z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2025 r. poz. 350, z późn. zm.), 2) ustawie z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz. U. z 2025 r. poz. 501), 3) ustawie z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. z 2025 r. poz. 257, z późn. zm.).

Ad. 1. Zasady zawieszania kształcenia przez doktoranta w szkole doktorskiej Proponuje się wprowadzenie w przepisach ustawy zmian, które zobowiążą podmioty prowadzące szkoły doktorskie do określenia innych niż związane z rodzicielstwem przypadków, w których będzie możliwe zawieszenie kształcenia przez doktoranta. Zgodnie z proponowanymi zmianami: 1) powody zawieszenia kształcenia przez doktoranta inne niż wynikające z przebywania na urlopie związanym z rodzicielstwem i sposób rozpatrywania wniosku doktoranta, w tym jego zastrzeżeń do rozstrzygnięcia w sprawie, podmiot prowadzący szkołę doktorską określi w regulaminie tej szkoły; 2) kształcenie będzie zawieszane na wniosek doktoranta pozytywnie rozpatrzony przez podmiot prowadzący szkołę doktorską; 3) zawieszenie kształcenia dokonane w tym trybie nie będzie mogło trwać łącznie dłużej niż 12 miesięcy w całym okresie kształcenia w szkole doktorskiej; 4) w czasie zawieszenia kształcenia: a) nie będzie wypłacane stypendium doktoranckie, b) nie będą biec terminy na: – wyznaczenie promotora, – złożenie indywidualnego planu badawczego, – przeprowadzenie oceny śródokresowej, – złożenie rozprawy doktorskiej. Uregulowanie przyczyn zawieszenia kształcenia w regulaminie szkoły doktorskiej pozwoli na uwzględnienie potrzeb doktorantów w tym zakresie. Uchwalenie tego regulaminu wymaga bowiem uzgodnienia z samorządem doktorantów. Podjęcie rozstrzygnięcia w sprawie zawieszenia kształcenia w szkole doktorskiej będzie uzależnione od złożenia przez doktoranta wniosku do podmiotu prowadzącego szkołę doktorską. Rozstrzygnięcie będzie podejmowane po weryfikacji indywidualnej sytuacji doktoranta i dotychczasowego przebiegu procesu jego kształcenia. W postępowaniu tym nie będą stosowane przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572). Sposób rozpatrywania wniosków zostanie określony przez podmioty w regulaminach szkół doktorskich. Regulaminy te będą musiały określać również sposób rozpatrywania zastrzeżeń doktorantów do podjętych rozstrzygnięć. Kształcenie w szkołach doktorskich trwa od 6 do 8 semestrów i przygotowuje do uzyskania stopnia naukowego doktora albo stopnia doktora w zakresie sztuki. Powinno ono przebiegać w sposób sprawny i terminowy, dlatego też łączny okres jego zawieszenia na wniosek doktoranta z innych przyczyn niż wynikające z przebywania na urlopach związanych z rodzicielstwem nie powinien przekroczyć 12 miesięcy w całym okresie kształcenia. Limit ten pozwoli podmiotom prowadzącym szkoły doktorskie uwzględniać indywidualne potrzeby doktorantów i sytuacje losowe, a jednocześnie nie będzie przyczyną znaczących opóźnień w procesie kształcenia. Przyjmuje się także, że w okresie zawieszenia kształcenia doktoranta nie powinny biec terminy na wyznaczenie promotora, złożenie indywidualnego planu badawczego, przeprowadzenie oceny śródokresowej i złożenie rozprawy doktorskiej. Skoro kształcenie doktoranta ulega zawieszeniu, tym samym zawieszeniu powinna ulec także realizacja obowiązków z tym związanych. W okresie zawieszenia kształcenia w szkole doktorskiej na wniosek doktoranta uzasadniony jego indywidualnymi potrzebami lub sytuacją losową – o ile nie wynika ono z niezdolności do odbywania kształcenia – nie będzie doktorantowi wypłacane stypendium doktoranckie, gdyż jego wypłata powinna być związana z odbywaniem kształcenia w szkole doktorskiej. Pozostawanie poza procesem kształcenia, gdy nie jest ono związane z niezdolnością do odbywania kształcenia, czy też rodzicielstwem, powinno skutkować wstrzymaniem wypłaty stypendium doktoranckiego. W przypadku niezdolności do odbywania kształcenia stypendium doktoranckie będzie natomiast przysługiwało przez taki sam okres i w takim samym wymiarze jak wynagrodzenie za pracę w przypadku niezdolności do pracy, a po upływie tego okresu doktorantowi będzie przysługiwał, tak samo jak pracownikowi, zasiłek chorobowy. W projektowanej ustawie proponuje się również wprowadzenie regulacji przejściowej w odniesieniu do doktorantów, których kształcenie w szkole doktorskiej zostało zawieszone na podstawie art. 204 ust. 3 ustawy przed dniem wejścia w życie znowelizowanych przepisów. Przepis przejściowy zostanie wprowadzony tylko w odniesieniu do doktorantów korzystających z zawieszenia kształcenia w dniu wejścia w życie projektowanej ustawy. Brak takiej regulacji skutkowałby tym, że doktorantom otrzymującym stypendium doktoranckie w okresie zawieszenia kształcenia, okres ten, po wejściu w życie projektowanej ustawy, zostałby zaliczony do łącznego okresu 4 lat pobierania stypendium. Do doktorantów, których kształcenie w szkole doktorskiej będzie zawieszone w dniu wejścia w życie projektowanej ustawy, proponuje się więc stosować się przepisy dotychczasowe do końca okresu objętego zawieszeniem. Proponuje się także zawarcie w projektowanej ustawie regulacji dostosowującej, mającej na celu zobowiązanie podmiotów prowadzących szkoły doktorskie do wprowadzenia stosownych zmian w regulaminach tych szkół, tak by możliwe było korzystanie przez doktorantów z uprawnień dotyczących zawieszania kształcenia na wniosek. Przy określaniu terminu wprowadzenia tych zmian – 6 miesięcy od dnia wejścia w życie projektowanej ustawy – wzięto pod uwagę wymogi procesu uchwalania zmian w regulaminie szkoły doktorskiej, w tym konieczność jego uzgodnienia z samorządem doktorantów.

Ad. 2. Zasady wypłacania świadczeń w razie choroby i macierzyństwa Proponuje się objęcie doktorantów obowiązkowym ubezpieczeniem chorobowym z równoczesnym wprowadzeniem zmian w przepisach ustawy polegających na zniesieniu prawa do stypendium doktoranckiego w przypadku doktoranta, który spełnia warunki do nabycia prawa do świadczeń określonych w ustawie z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa oraz w ustawie z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych. Należy wskazać, że wprowadzenie regulacji o nieprzysługiwaniu stypendium doktoranckiego jest warunkiem koniecznym do otrzymywania świadczeń przysługujących na podstawie ww. ustaw. Wskazane świadczenia nie przysługują bowiem za okresy niezdolności do pracy (kształcenia), za które ubezpieczony (doktorant) zachowuje prawo do wynagrodzenia (stypendium doktoranckiego). Ponadto do doktorantów proponuje się stosować odpowiednio art. 92 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy dotyczący wynagrodzenia przysługującego w okresie czasowej niezdolności do pracy. Ad. 3. Możliwość korzystania z infrastruktury badawczej i informatycznej Proponuje się wprowadzenie zmian w przepisach ustawy polegających na zobowiązaniu podmiotów prowadzących szkoły doktorskie do określenia sposobu zapewnienia warunków bezpłatnego korzystania przez osoby, które ukończyły kształcenie w szkole doktorskiej, z infrastruktury badawczej i informatycznej podmiotu, w którym odbywały kształcenie. Proponuje się także zawarcie w projektowanej ustawie regulacji dostosowującej, mającej na celu zobowiązanie podmiotów prowadzących szkoły doktorskie do wydania, w terminie 6 miesięcy od dnia wejścia w życie projektowanej ustawy, uchwały określającej warunki bezpłatnego korzystania z infrastruktury badawczej i informatycznej w zakresie niezbędnym do przygotowania się do obrony rozprawy doktorskiej przez osoby, które ukończyły kształcenie w szkole doktorskiej w tym podmiocie.