Wzmocnienie powiązania Centrów Integracji Społecznej z lokalnym rynkiem pracy

Ustawa z dnia 13 czerwca 2003 r. o zatrudnieniu socjalnym (Dz.U. z 2025 r. poz. 83, z późn. zm.) wprowadziła do porządku prawnego mechanizmy mające na celu przeciwdziałanie marginalizacji grup zagrożonych wykluczeniem społecznym, poprzez objęcie ich działaniami z zakresu reintegracji zawodowej i społecznej, realizowanymi przez centra oraz kluby integracji społecznej (CIS i KIS). Obowiązujące przepisy stanowią kluczowy element polskiego systemu reintegracji społeczno-zawodowej. Sektor zatrudnienia socjalnego funkcjonuje na styku dwóch kluczowych obszarów polityki społecznej tj. pomocy społecznej i rynku pracy, jednocześnie jest on częścią sektora ekonomii społecznej. Na przestrzeni ponad 20-letniego funkcjonowania przepisów tej ustawy, wiele osób skorzystało z usług reintegracyjnych, które okazały się bardzo pomocne jako narzędzie wspierania w procesie rozwiązywania różnorodnych problemów zawodowych i społecznych. Rozmiary i efekty podejmowanych działań są uzależnione od wielkości środków finansowych, możliwości współpracy różnych instytucji, w tym szczególnie organów samorządów terytorialnych, publicznych służb zatrudnienia i pomocy społecznej. Mimo że główne założenia ustawy o zatrudnieniu socjalnym pozostają aktualne, sam system wymaga modernizacji, która jest odpowiedzią na fundamentalne wyzwania społeczno-gospodarcze, w tym demograficzne i zdiagnozowane bariery systemowe. Dotychczasowe doświadczenia związane z funkcjonowaniem przepisów ustawy oraz szeroko zakrojone konsultacje z Radą Zatrudnienia Socjalnego i przedstawicielami tego środowiska, wyznaczają kierunek koniecznych zmian systemowych, organizacyjnych i porządkujących. Niniejszy projekt ustawy jest odpowiedzią na te wyzwania. Jego nadrzędnym celem jest zwiększenie skuteczności, elastyczności i adekwatności instrumentów zatrudnienia socjalnego do indywidualnych potrzeb uczestników oraz poprawa warunków funkcjonowania CIS, w tym zapewnienia im stabilnego źródła finansowania działalności. Potrzeba wprowadzenia zmian wynika z następujących przesłanek: 1) Zmiany demograficzne: Polska i Europa stoją w obliczu transformacji, które wymuszają strategiczną reorientację polityki społecznej. Do kluczowych trendów należą: - postępujące starzenie się społeczeństwa, generujące podwójne wyzwanie: rosnącą grupę starszych osób bezrobotnych wymagających aktywizacji oraz rosnące zapotrzebowanie na usługi opiekuńcze w ramach tzw. „srebrnej gospodarki”, - procesy depopulacyjne w regionach peryferyjnych, które prowadzą do erozji lokalnych systemów wsparcia i tworzenia „pustyń usługowych”, - procesy migracyjne, co fundamentalnie zmienia misję podmiotów zatrudnienia socjalnego, czyniąc z nich kluczowe narzędzia polityki integracyjnej państwa. 2) Zdiagnozowane bariery systemowe: Przeprowadzone przez służby wojewodów działania nadzorcze oraz kontrole Najwyższej Izby Kontroli (NIK)1, wskazały na systemowe słabości obowiązujących rozwiązań, takie jak niska efektywność zatrudnieniowa, słaba współpraca z lokalnym rynkiem pracy oraz niewystarczający nadzór nad działalnością CIS i brak uprawnień kontrolnych po stronie Wojewody. 3) Konieczność uelastycznienia i upraktycznienia form wsparcia: Dotychczasowe formy reintegracji, choć wartościowe, nie zawsze przystają do realiów współczesnego rynku pracy. Konieczne jest wprowadzenie nowych, bardziej elastycznych i zorientowanych rynkowo instrumentów, które realnie zwiększą szanse uczestników CIS na trwałe zatrudnienie. Projektowana ustawa ma na celu: - wzmocnienie powiązań systemu zatrudnienia socjalnego z lokalnym rynkiem pracy, - zwiększenie skuteczności i jakości świadczonych usług reintegracyjnych, - dostosowanie katalogu beneficjentów i form wsparcia do bieżących wyzwań demograficznych i potrzeb rynku pracy, - wzmocnienie nadzoru i kontroli nad działalnością CIS, - zapewnienie stabilnego finansowania CIS. Ostatnie zmiany w regulacji wprowadzone zostały ustawą z dnia 13 stycznia 2022 r. o zmianie ustawy o zatrudnieniu socjalnym oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 218).

Projekt ustawy o zmianie ustawy o zmianie ustawy o zatrudnieniu socjalnym oraz niektórych innych ustaw przewiduje wprowadzenie szeregu istotnych zmian w stosunku do obowiązującego stanu prawnego. Najważniejsze z nich zostały zgrupowane w następujących obszarach tematycznych: 1. Wzmocnienie powiązania z lokalnym rynkiem pracy. Jednym z problemów w funkcjonowaniu CIS był brak rozwiniętej współpracy z lokalnymi partnerami, w tym urzędami pracy i przedsiębiorcami. W odpowiedzi na ten problem projekt wprowadza dwa kluczowe mechanizmy: 1) wzmocnienie roli starosty w procesie funkcjonowania CIS. Projekt, obok istniejącego dziś obowiązku uzyskania opinii starosty w zakresie zasadności utworzenia CIS, wprowadza obowiązek uzgadniania ze starostą liczby miejsc dla uczestników CIS, z czym związany jest obowiązek finansowania przez starostę świadczeń integracyjnych. Liczba miejsc uzgodniona ze starostą jest dla CIS wiążąca. Każdorazowe zwiększenie liczby miejsc w CIS wymaga zgody starosty, w przeciwnym wypadku CIS bierze na siebie obowiązek finansowania świadczeń za tzw. „nadprogramowe” przyjęcia uczestników do CIS. Rozwiązanie to pozwoli staroście oszacować skalę potrzeb i możliwości zatrudnieniowych w danym powiecie oraz przewidywany koszt dla Funduszu Pracy; 2) wprowadzenie zewnętrznych warsztatów zawodowych u pracodawcy. W ramach reintegracji zawodowej projekt wprowadza nowy instrument w formie zewnętrznych warsztatów zawodowych u pracodawcy, którego celem jest umożliwienie uczestnikom zdobycia praktycznych umiejętności i doświadczenia zawodowego bezpośrednio w środowisku pracy. Rozwiązanie to może znacząco zwiększyć szanse uczestnika CIS na zatrudnienie. Warsztaty będą realizowane na podstawie umowy zawieranej między CIS a pracodawcą, z jasno określonym programem warsztatów i zasadami uczestnictwa. 2. Adaptacja do wyzwań demograficznych i uelastycznienie dostępu do wsparcia. W odpowiedzi na proces starzenia się społeczeństwa oraz zmiany na rynku pracy, projekt rozszerza dostęp do wsparcia oraz uelastycznia zasady rekrutacji uczestników: 1) aktualizacja i doprecyzowanie katalogu grup osób uprawnionych do wsparcia w CIS. Proponowane zmiany umożliwią udział w zajęciach CIS wszystkim bezrobotnym, a nie jak dotychczas jedynie długotrwale bezrobotnym, ponadto włączą do katalogu uczestników osoby bierne zawodowo, osoby posiadające prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, osoby zagrożone ubóstwem; 2) umożliwienie emerytom i rencistom pobierającym najniższe świadczenia korzystanie z zajęć prowadzonych przez kluby integracji społecznej. Jest to odpowiedź na potrzebę aktywizacji zarówno osób starszych, które pomimo posiadania formalnych uprawnień do świadczeń, ze względu na ich wysokość, znajdują się w trudnej sytuacji życiowej jak i innych grup doświadczających tych samych problemów. Projekt ujednolica i doprecyzowuje katalog grup uprawnionych do wsparcia, odwołując się do definicji z innych ustaw (np. ustawy o rynku pracy i służbach zatrudnienia, o pomocy społecznej), co zwiększy spójność systemu i ułatwi kwalifikację uczestników; 3) rekrutacja uczestników. Projekt zmienia dotychczasowe zasady rekrutacji uczestników do CIS. Celem tych zmian jest uszczegółowienie i ułatwienie procesu rekrutacji, zapewnienie transparentności oraz określenie jasno obowiązków i uprawnień zarówno osób zainteresowanych, jak i instytucji kierujących do CIS. Decyzję o przyjęciu do CIS podejmuje Kierownik CIS na podstawie wniosku zainteresowanej osoby, jej przedstawiciela lub uprawnionej instytucji. Proponowane zmiany umożliwiają składanie wniosków przez urząd pracy, instytucje pomocy społecznej, jednostki penitencjarne oraz komisje rozwiązywania problemów alkoholowych. Umożliwia to szerokie i elastyczne podejście do identyfikacji osób potrzebujących wsparcia, co jest zgodne z zasadami dostępności i równego traktowania. Proponowane zmiany mają na celu zwiększenie skuteczności i przejrzystości procesu rekrutacji do CIS. 3. Podniesienie jakości i skuteczności reintegracji oraz wzmocnienie nadzoru. W celu podniesienia standardów i efektywności działania podmiotów zatrudnienia socjalnego, projekt wzmacnia uprawnienia wojewody jako organu nadzoru nad działalnością CIS oraz wprowadza jednolite zasady ubiegania się o nadanie statusu CIS i jego przedłużenie: 1) nadzór wojewody nad działalnością CIS. Kwestią kluczową projektu jest zapewnienie wojewodzie odpowiednich instrumentów do sprawowania nadzoru nad działalnością CIS, w szczególności w zakresie zgodności działań CIS z obowiązującymi przepisami prawa oraz właściwego wykorzystywania środków publicznych; 2) uprawnienia kontrolne. Projekt ustawy nadaje wojewodzie prawo zarządzenia kontroli CIS, co zwiększa jego uprawnienia i elastyczność w reagowaniu na potencjalne nieprawidłowości. Odwołanie się do przepisów ustawy z dnia 15 lipca 2011 r. o kontroli w administracji rządowej zapewnia jednolite i sprawdzone procedury kontrolne, co podnosi ich skuteczność i transparentność; 3) jednolite zasady uzyskiwania statusu CIS. Projekt ujednolica i uszczegóławia wymogi formalne związane ze statusem CIS. Uporządkowano szczegółowy zakres danych, które mają być zawarte we wniosku (np. nazwa, adres, dane kontaktowe, informacje o zasobach, kadrze, kosztach, regulaminie) co pozwoli na jednoznaczne i pełne określenie podstawowych parametrów CIS i ułatwi zarówno składanie, jak i ocenę wniosków przez właściwy organ. Projektowane zmiany ułatwią monitorowanie i nadzór poprzez zobowiązanie CIS do informowania wojewody o zmianach danych w ciągu 30 dni od ich wystąpienia, co poprawi nadzór nad działalnością Centrum i pozwoli na bieżące reagowanie na ewentualne nieprawidłowości. W obrębie przepisów dotyczących nadawania statusu CIS rozszerzono przepisy o zakres wniosku o przedłużenie statusu CIS. Projekt zawiera także delegację dla ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego do określenia, w drodze rozporządzenia, wzorów wniosku o nadanie statusu CIS i jego przedłużenia. 4. Wprowadzenie możliwości finansowania działalności CIS w ramach programu resortowego. Koszty działalności CIS będą dofinansowywane w ramach Programu opracowanego przez ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego. Realizacja Programu odbywać się będzie we współpracy z wojewodami. Program, z którego dofinansowywane będą koszty działalności CIS, ma charakter fakultatywny i realizowany będzie w ramach środków pozostających w dyspozycji ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego. Wsparcie w zakresie dofinansowania działalności CIS jest realizacją jednego z kluczowych postulatów zgłoszonych przez Radę Zatrudnienia Socjalnego, która działa jako organ opiniodawczo – doradczy ministra właściwego ds. zabezpieczenia społecznego w sprawach dotyczących zatrudnienia socjalnego. Zgłoszony postulat został przyjęty do realizacji z uwagi na potrzebę wsparcia centrów integracji społecznej, które prowadzą działalność mającą na celu przeciwdziałanie marginalizacji grup społecznych zagrożonych wykluczeniem społecznym, do których należą osoby pozostające poza rynkiem pracy, często borykających się ze sprzężonymi problemami życiowymi. 5. Zmiany w zakresie sprawozdawczości. Proponowane zmiany zakładają ujednolicenie obowiązków sprawozdawczych CIS i KIS, a także uregulowanie zakresu przekazywania danych sprawozdawczych przez wojewodów. Obecnie przepisy zobowiązują CIS do corocznego, nie później niż do 31 marca, składania wojewodzie, instytucji tworzącej oraz jednostkom i podmiotom przyznającym dotacje sprawozdania zawierającego: rozliczenie dotacji za rok poprzedni, efekty reintegracji zawodowej i społecznej oraz preliminarz przychodów i wydatków na rok bieżący. Na podstawie tych danych wojewoda ma obowiązek przekazać ministrowi właściwemu do spraw zabezpieczenia społecznego, do 30 kwietnia każdego roku, zbiorcze sprawozdanie z informacji pochodzących z CIS. KIS również mają obowiązek corocznego przekazywania wojewodzie – do 31 marca – sprawozdania zawierającego dane o zatrudnionych pracownikach, uczestnikach, działaniach reintegracyjnych oraz rozliczeniu przyznanych dotacji. Jednak w przeciwieństwie do CIS, wojewodowie nie są obecnie zobowiązani do przekazywania ministrowi danych zbiorczych ze sprawozdań KIS. Przekazują wyłącznie informację o liczbie zarejestrowanych klubów według stanu na 31 grudnia roku poprzedniego. W celu ujednolicenia systemu sprawozdawczości proponuje się wprowadzenie przepisu nakładającego na wojewodów obowiązek corocznego przekazywania ministrowi właściwemu do spraw zabezpieczenia społecznego danych zbiorczych również ze sprawozdań KIS, analogicznie do obowiązku już funkcjonującego w przypadku CIS. Wprowadzenie tej zmiany jest istotne dla zapewnienia spójnego i systematycznego monitoringu działalności podmiotów zatrudnienia socjalnego. Dane ze sprawozdań CIS i KIS wykorzystywane są zarówno do realizacji obowiązków sprawozdawczych, jak i do planowania oraz programowania działań wspierających te instytucje. Co ważne, stanowią one także cenne źródło informacji wykorzystywanych przez Główny Urząd Statystyczny, dlatego ich terminowe pozyskiwanie przez ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego jest niezwykle ważne. Proponowane zmiany spowodują konieczność zaktualizowania zakresu sprawozdania CIS oraz formularza, którego wzór określa rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. 6. Rozszerzenie składu Rady Zatrudnienia Socjalnego. Rada Zatrudnienia Socjalnego jest stałym organem opiniodawczo-doradczym działającym przy ministrze właściwym do spraw zabezpieczenia społecznego. Katalog kompetencji tego ciała daje mu możliwość opiniowania projektów przepisów , sygnalizowania potrzeb zmian w prawie, a także przedstawianie ekspertyz z zakresu zatrudnienia socjalnego. Przepisy regulujące zasady funkcjonowania Rady, jej skład i kompetencje wymagają uspójnienia i doprecyzowania z przepisami regulującymi funkcjonowanie innych ciał opiniodawczo-doradczych zajmujących się tematyką ekonomii społecznej. Proponuje się, aby w skład Rady Zatrudnienia Socjalnego wchodzili także przedstawiciele centralnych organów administracji rządowej, przedstawiciele samorządu terytorialnego reprezentowani poprzez regionalne ośrodki polityki społecznej, przedstawiciele sektora ekonomii społecznej, w tym ośrodków wsparcia ekonomii społecznej. Taki skład Rady zapewni, że kwestie dotyczące zatrudnienia socjalnego będą mogły być rozpatrywane z różnych perspektyw, co przełoży się na jakość rozwiązań dotyczących tego sektora. 7. Zmiany innych ustaw. Projekt przewiduje zmiany następujących ustaw: 1) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny wykonawczy (Dz.U. z 2024 r. poz. 706). Projekt ustawy nadaje dyrektorowi zakładu karnego uprawnienia do kierowania do CIS osób zwalnianych z zakładu karnego. Rozwiązanie to ma na celu zwiększenie możliwości wsparcia skazanych w procesie readaptacji oraz ułatwienie ich reintegracji po odbyciu kary. Rozwiązanie to ma na celu zwiększenie dostępności do programów reintegracyjnych, które pomagają osobom opuszczającym zakład karny w podjęciu zatrudnienia oraz nauce umiejętności społecznych. W dłuższej perspektywie proponowane rozwiązanie może przyczynić się do zmniejszenia recydywy, poprawy bezpieczeństwa publicznego oraz wspierania resocjalizacji. Wprowadzenie takiej możliwości dla dyrektora zakładu karnego umożliwia bardziej indywidualne i elastyczne podejście do procesu readaptacji, dostosowane do potrzeb i możliwości skazanego, co jest zgodne z celami polityki penitencjarnej i społecznej; 2) ustawa z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (Dz.U. z 2023 r. poz. 2151). Projekt ustawy rozszerza możliwości działania gminnych komisji rozwiązywania problemów alkoholowych w zakresie wspierania osób uzależnionych od alkoholu. Projektowany przepis umożliwia przewodniczącemu gminnej komisji skierowanie takiej osoby do CIS. Rozwiązanie to ma na celu wsparcie osoby uzależnionej od alkoholu w procesie jej powrotu do zdrowia i integracji społecznej. Skierowanie osoby uzależnionej do CIS pozwala na zapewnienie kompleksowej pomocy obejmującej terapię, wsparcie psychologiczne, społeczne oraz zawodowe. CIS odgrywa istotną rolę w procesie reintegracji społecznej i zawodowej, co jest kluczowe w przeciwdziałaniu powrotowi do nałogu i wykluczeniu społecznemu. Proponowane rozwiązanie wpłynie także na wzmocnienie roli gminnych organów w zakresie przeciwdziałania alkoholizmowi. Rozwiązanie to jest zgodne z zasadami ochrony zdrowia i praw osób uzależnionych, gdyż przepisy opierają się na zasadzie dobrowolności i prawa osoby uzależnionej do korzystania z pomocy, jednocześnie dając gminnym komisjom narzędzie do skierowania osoby do odpowiednich placówek, co wpisuje się w politykę zdrowotną i społeczną; 3) ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz.U. z 2024 r. poz. 146 z późn. zm.). Projekt ustawy rozwiązuje problem, który zaistniał na gruncie stosowania przepisów ustawy o zatrudnieniu socjalnym, w związku z art. 73 pkt 13 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych. Obecnie, w związku z konstrukcją prawną przepisów powstaje 30 dniowa „luka czasowa”, w której pewna kategoria uczestników CIS, niepodlegająca obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego z innego tytułu, nie jest objęta ubezpieczeniem zdrowotnym w pierwszym miesiącu realizacji indywidualnego programu zatrudnienia socjalnego. Projekt wprowadza zmiany umożliwiające korzystanie przez uczestników CIS ze świadczeń opieki zdrowotnej od dnia podpisania i rozpoczęcia realizacji indywidualnego programu zatrudnienia socjalnego. Jednocześnie konieczne jest odpowiednie dostosowanie przepisów ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych do nowych zasad rekrutacji do CIS, konsekwencją których będzie odprowadzanie składek na ubezpieczenie zdrowotne za uczestników CIS przez ośrodek pomocy społecznej lub centrum usług społecznych na wniosek kierownika CIS; 4) ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U. z 2025 r. poz. 132). Projekt ustawy rozwiązuje problem związany z brakiem wyłączenia z egzekucji administracyjnej świadczenia integracyjnego przyznawanego uczestnikowi CIS. Świadczenie integracyjne jest świadczeniem o charakterze socjalnym i ma na celu wsparcie osób w procesie ich reintegracji zawodowej i społecznej, poprzez zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych tych osób. Z tego powodu Ustawodawca już zdecydował o ochronie świadczeń integracyjnych przed egzekucją komorniczą, co jest realizowane na podstawie art. 833 § 6 Kodeksu postępowania cywilnego. Z tych samych względów proponuje się objęcie świadczeń integracyjnych ochroną przed zajęciem administracyjnym poprzez wprowadzenie zmiany w art. 10 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U. z 2025 r. poz. 132); 5) ustawa z dnia 30 października 2002 r. o zaopatrzeniu z tytułu wypadków lub chorób zawodowych powstałych w szczególnych okolicznościach (Dz.U. z 2025 r. poz. 173). Przedmiotowa zmiana ma charakter doprecyzowujący i ma na celu zapewnienie spójności i jednoznaczności w zakresie kwalifikacji osób uprawnionych do świadczeń z tytułu zaopatrzenia w związku z wypadkami lub chorobami zawodowymi, którzy jednocześnie uczestniczą w indywidualnym programie zatrudnienia socjalnego, i zapewnić jednolitą interpretację przepisów w zakresie kwalifikacji do świadczeń.