Niższe odpisy na fundusz socjalny pracowników uczelni do 2036 r

Celem nowelizacji ustawy z dnia 3 lipca 2018 r. – Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz. U. poz. 1669, z późn. zm.) jest przedłużenie do dnia 31 grudnia 2036 r. obowiązywania rozwiązania przejściowego, określonego w art. 262 tej ustawy, zgodnie z którym w latach 2019–2026 dla pracowników uczelni publicznej dokonuje się odpisu na zakładowy fundusz świadczeń socjalnych, zwany dalej „ZFŚS”, w wysokości kwoty odpisu dokonanego w 2018 r. oraz wysokość odpisu może być zwiększona – po uzgodnieniu ze związkami zawodowymi działającymi w uczelni – do poziomu nie wyższego niż 6,5 % planowanych przez uczelnię w roku poprzednim rocznych wynagrodzeń osobowych. Po dniu 31 grudnia 2026 r. – przy braku interwencji ustawodawczej – zastosowanie znajdą ogólne zasady wynikające z ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz. U. z 2024 r. poz. 1571, z późn. zm.), zwanej dalej: „ustawą PSWiN”, oraz z ustawy z dnia 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 288, z późn. zm.). Zgodnie z art. 144 ust. 1 i 3 ustawy PSWiN wysokość odpisu dla pracowników uczelni publicznej na ZFŚS wynosi 6,5 % planowanych przez uczelnię w roku poprzednim rocznych wynagrodzeń osobowych i może być zmniejszona po uzgodnieniu ze związkami zawodowymi działającymi w uczelni oraz odpis na ZFŚS na jednego byłego pracownika uczelni publicznej będącego emerytem lub rencistą wynosi za dany rok kalendarzowy 10 % rocznej sumy najniższej emerytury lub renty z roku poprzedniego, ustalonej zgodnie z art. 94 ust. 2 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2025 r. poz. 1749, z późn. zm.). Wysokość już ponoszonych kosztów odpisu na ZFŚS oraz perspektywa ich znaczącego zwiększenia wynikająca z „odmrożenia” wysokości odpisu spowodowały zgłoszenie przez uczelnie publiczne postulatu zmian legislacyjnych zmierzających do zapewnienia ciągłości rozwiązań dotyczących ustalenia wysokości odpisu na ZFŚS, a tym samym stabilności finansowej uczelni. Według szacunków dokonanych przez Konferencję Rektorów Akademickich Szkół Polskich „odmrożenie” wysokości odpisu rocznego na ZFŚS znacząco zwiększy koszty działalności akademickich uczelni publicznych. Na podstawie danych z 88 akademickich uczelni publicznych ustalono, że potencjalne potrzeby finansowe dla ww. podmiotów w 2027 r. wyniosłyby przynajmniej 663 mln zł rocznie. Są to dane cząstkowe, nieobejmujące wszystkich podmiotów wymienionych w art. 144 PSWiN. Dodatkowo warto wskazać, iż system szkolnictwa wyższego i nauki w Polsce pozostaje w okresie długotrwałej transformacji organizacyjnej, finansowej i demograficznej. Od wejścia w życie ustawy PSWiN oraz ustawy ją wprowadzającej uczelnie publiczne funkcjonują w warunkach zwiększonej zmienności otoczenia prawnego i ekonomicznego. Dotyczy to w szczególności nowych zasad finansowania uczelni, ewaluacji działalności naukowej, polityki wynagrodzeń oraz rosnących oczekiwań dotyczących umiędzynarodowienia i komercjalizacji wyników badań naukowych. W ostatnich latach uczelnie publiczne zostały dodatkowo obciążone skutkami nadzwyczajnych zjawisk gospodarczych i społecznych, w tym skutkami pandemii COVID-19, gwałtownym wzrostem inflacji, wzrostem cen energii i usług, presją płacową wynikającą ze zmian na rynku pracy, koniecznością finansowania cyfryzacji procesu dydaktycznego i administracyjnego oraz zwiększonych kosztów infrastruktury badawczej i laboratoryjnej. Jednocześnie sektor szkolnictwa wyższego i nauki mierzy się z wyzwaniami demograficznymi związanymi ze spadkiem liczby studentów w części ośrodków akademickich oraz rosnącą konkurencją międzynarodową o wysoko wykwalifikowaną kadrę naukową i dydaktyczną. W konsekwencji uczelnie publiczne są zobowiązane do utrzymywania wysokiego poziomu jakości kształcenia i badań naukowych, przy jednoczesnym zachowaniu stabilności finansowej. Należy podkreślić, że koszty osobowe stanowią dominującą część budżetów uczelni publicznych. W warunkach systematycznego wzrostu wynagrodzeń oraz konieczności dostosowania poziomu płac do realiów rynku pracy, automatyczny wzrost podstawy naliczania odpisu na ZFŚS skutkowałby dalszym zwiększeniem obciążeń finansowych uczelni, bez jednoczesnego zagwarantowania proporcjonalnego wzrostu finansowania ze środków publicznych.

Proponuje się wprowadzenie rozwiązania polegającego na przedłużeniu do dnia 31 grudnia 2036 r. obowiązywania rozwiązania określonego w art. 262 ustawy – Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce. Zgodnie ze zmienionym przepisem do roku 2036 dla pracowników uczelni publicznej odpis na ZFŚS będzie dokonywany w wysokości kwoty odpisu dokonanego w 2018 r. Jednocześnie projektowana regulacja zachowuje możliwość zwiększenia wysokości odpisu na ZFŚS przez uczelnię do poziomu nie wyższego niż 6,5 % planowanych przez uczelnię w roku poprzednim rocznych wynagrodzeń osobowych – po uzgodnieniu ze związkami zawodowymi działającymi w uczelni – co pozwala na uwzględnienie indywidualnej sytuacji finansowej poszczególnych uczelni oraz potrzeb pracowników. Rozwiązanie to zapewni odpowiednią elastyczność systemu przy jednoczesnym utrzymaniu podstawowego celu regulacji, jakim jest stabilizacja finansowa sektora szkolnictwa wyższego i nauki. Przedłużenie obowiązywania mechanizmu przewidzianego w art. 262 zmienianej ustawy do 2036 r. będzie miało charakter stabilizujący i osłonowy dla gospodarki finansowej uczelni, umożliwi prowadzenie długofalowej polityki finansowej przez uczelnie publiczne oraz zapewni większą przewidywalność planowania budżetowego zarówno po stronie uczelni, jak i ministra nadzorującego uczelnie. Proponuje się, aby ustawa weszła w życie z dniem 1 stycznia 2027 r., co zapewni ciągłość obowiązywania regulacji oraz umożliwi uwzględnienie nowych przepisów w planach rzeczowo-finansowych uczelni publicznych na rok 2027.