Dziesięciokrotny wzrost górnych granic grzywny w Kodeksie karnym

Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (dalej jako: k.k.) przewiduje tzw. system stawek dziennych, który polega na orzekaniu grzywny w dwóch etapach. W pierwszym etapie sąd określa liczbę stawek. Stosownie do art. 33 § 1 k.k. najniższa liczba stawek wynosi 10, najwyższa zaś 540 (z modyfikacjami wynikającymi z art. 33 § 1a k.k.). Maksymalna wysokość grzywny może wzrosnąć do 810 stawek w przypadku kary łącznej (art. 86 § 1 k.k.) oraz nadzwyczajnego obostrzenia kary (art. 38 § 2 k.k.). W części szczególnej k.k. przewidziano również możliwość wymierzenia grzywny do 3000 stawek (art. 277b, art. 309). Prezentowany projekt nie zakłada zmian w odniesieniu do liczby stawek dziennych, czyli do składnika grzywny ustalanego w pierwszym etapie orzekania kary grzywny przy uwzględnieniu wagi popełnionego przestępstwa (społecznej szkodliwości czynu) i stopnia zawinienia. W drugim etapie orzekania kary grzywny sąd ustala wysokość stawki dziennej, która obecnie nie może być niższa od 10 zł ani przekraczać 2000 zł. Ustalając stawkę dzienną, sąd kieruje się wskazaniami zawartymi w art. 33 § 3 k.k., które można by nazwać zbiorczo „dyrektywą statusu majątkowego sprawcy”. Realizacja owej dyrektywy zakłada wszechstronne rozważenie szeroko rozumianego położenia materialnego sprawcy przestępstwa. Sąd, rozstrzygając kwestię wysokości jednej stawki dziennej grzywny, powinien uwzględnić następujące okoliczności wyznaczające to położenie: jego dochody, warunki osobiste, warunki rodzinne, stosunki majątkowe oraz możliwości zarobkowe. Sąd najpierw ustala liczbę stawek dziennych, a następnie ich wysokość. Wskazana kolejność powinna być zachowana w sentencji wyroku. Projektowana ustawa ma na celu urealnienie granic stawki dziennej grzywny, które to granice pozostają niezmienione od początku obowiązywania k.k. W skrajnych przypadkach, biorąc pod uwagę, że grzywnę orzeka się co do zasady w wymiarze od 10 stawek dziennych (art. 33 § 1 k.k.), może to prowadzić do jej orzeczenia w wysokości 100 zł. Taki wymiar kary można uznać za adekwatny i akceptowalny w przypadku odpowiedzialności za wykroczenia, ale nie za przestępstwa. Trudno bowiem, przy aktualnej sile nabywczej pieniądza, zaaprobować orzekanie grzywien za przestępstwa w wymiarze 100 zł lub niewiele wyższym. Dokonując wykładni art. 219 ust. 1 ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych, Sąd Najwyższy już ponad 20 lat temu zwrócił uwagę, że „wymierzenie sprawcy przestępstwa grzywny kwotowej w śmiesznie niskiej wysokości, chociaż formalnie dopuszczalne, niemal zawsze urągałoby społecznemu poczuciu sprawiedliwości”. Pogląd ten zachowuje aktualność i przemawia za zasadnością odpowiedniej zmiany k.k. Dodatkowo należy wskazać, że w tym okresie siła nabywcza pieniądza uległa istotnej zmianie. Dla zobrazowania można wskazać, że w dacie uchwalenia k.k. (6 czerwca 1997 r.), zgodnie z zarządzeniem Ministra Pracy i Polityki Socjalnej wynagrodzenie minimalne wynosiło 406 zł. Od 1 stycznia 2026 r. najniższe wynagrodzenie za pracę wynosi 4806 zł. Celem projektu jest dostosowanie wysokości stawki dziennej grzywny, która (obok liczby stawek dziennych) wpływa na wysokość grzywny, do aktualnej wartości pieniądza. Dopuszcza się, że skutkiem tego rozwiązania może być zaostrzenie kary grzywny. Należy jednak podkreślić, że nie jest to cel projektu, a ewentualny skutek. Celem jest urealnienie wysokości stawki dziennej grzywny, która pomimo 10-krotnego wzrostu minimalnego wynagrodzenia za pracę, pozostaje na niezmienionym poziomie od prawie 30 lat.

W projekcie zaproponuje się podwyższenie granic stawki dziennej grzywny, która może zostać orzeczona przez sąd. W celu urealnienia wysokości stawki dziennej grzywny w postępowaniu karnym art. 33 § 3 k.k. zostanie nadane brzmienie: „Ustalając stawkę dzienną, sąd bierze pod uwagę dochody sprawcy, jego warunki osobiste, rodzinne, stosunki majątkowe i możliwości zarobkowe; stawka dzienna nie może być niższa od 100 złotych, ani też przekraczać 20 000 złotych.”. W odniesieniu do obecnie obowiązujących przepisów, projektowana zmiana zakłada 10-krotne podwyższenie jej dolnej i górnej granicy. Stawka dzienna nie będzie mogła być niższa od 100 złotych, ani też przekraczać 20 000 złotych. Zważywszy, że zgodnie z przepisem, który wskazuje podstawowe granice liczby stawek grzywny, najniższa liczba stawek grzywny wynosi 10, najwyższa zaś 540 i że granice te nie zostaną zmienione, minimalna wysokość grzywny po wejściu w życie projektowanej zmiany będzie wynosić 1 000 zł (10 stawek grzywny x 100 zł), a najwyższa potencjalnie może wynieść 10 800 000 zł (540 stawek grzywny x 20 000 zł).