Zdalny udział w rozprawach i posiedzeniach sądowych w procesach karnych

Rozwój nowoczesnych technologii nie może pozostawać bez wpływu na kształt postępowania karnego i sposób działania jego uczestników. Nowoczesne rozwiązania – przy umiejętnym i odpowiedzialnym ich wykorzystaniu – mogą stanowić istotne narzędzia usprawniające tok postępowania karnego. Obowiązujące unormowania Kodeksu postępowania karnego od ponad dwudziestu lat przewidują możliwość wykorzystywania wideokonferencji do przesłuchiwania świadków i biegłych. Jednocześnie jednym ze skutków pandemii SARS-CoV-2 było powszechnienie się rozwiązań umożliwiających łączność w drodze wideokonferencji. Są one obecnie dostępne dla każdego niemal człowieka i szeroko stosowane zarówno w działalności profesjonalnej, jak i w życiu prywatnym. Nie może to pozostać bez wpływu na kształt regulacji postępowania karnego, które w szerszym niż dotychczas zakresie powinny przewidywać możliwość korzystania z takich narzędzi. Ustawodawca w toku pandemii wprowadził szerszą możliwość korzystania z wideokonferencji w postępowaniu karnym, jednak unormowania te mają bardzo ograniczony charakter i rodzą wiele wątpliwości, w tym również co do tak fundamentalnych kwestii, jak respektowanie wymogów prawa do obrony oraz norm konstytucyjnych dotyczących zatrzymania. Obowiązujący przepis art. 374 k.p.k. w bardzo wąskim zakresie przewiduje możliwość zdalnego udziału stron w rozprawie, nadmiernie przy tym faworyzując prokuratora, który może narzucić sądowi swój udział w rozprawie przy użyciu urządzeń technicznych, umożliwiających udział w rozprawie na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, jeżeli nie stoją temu na przeszkodzie względy techniczne (art. 374 § 3 k.p.k.). W przypadku pozostałych stron zdalny udział w rozprawie ograniczono natomiast do przypadków, w których są one pozbawione wolności (art. 374 § 4 k.p.k.). Z kolei przepisy dotyczące zdalnego udziału w posiedzeniu aresztowym rodzą zastrzeżenia z punktu widzenia respektowania czasowych limitów czasu zatrzymania.

Powyższe uwarunkowania wskazują na konieczność całościowego ukształtowania kwestii przeprowadzania czynności procesowych w drodze wideokonferencji i zdalnego udziału w rozprawie i posiedzeniach, z uwzględnieniem aktualnych ustaleń nauki i orzecznictwa. Proponowane zmiany mają na celu nie tylko usunięcie istniejących mankamentów aktualnej regulacji, ale również szerszego otwarcia się przez polski proces karny na zdalny udział stron oraz ich przedstawicieli w czynnościach procesowych. Planowane rozwiązania w przedmiotowym zakresie zostały przygotowane przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Karnego. Przesłuchanie świadka i biegłego w drodze wideokonferencji 1. Zakłada się zróżnicowanie dopuszczalności zdalnego przesłuchania świadka w postępowaniu przygotowawczym i sądowym przyjmując, że na etapie postępowania sądowego powinno to być dopuszczalne w sytuacji, gdy istnieją ku temu ważne przyczyny lub w przypadku braku sprzeciwu stron, których czynność ma dotyczyć. W postępowaniu przygotowawczym zaś zakłada się dopuszczalność przesłuchania świadka w tej formie bez ograniczeń. 2. Możliwość przesłuchania świadka zdalnie w postępowaniu sądowym będzie wymagała uzasadnienia wskazującego, dlaczego uznano za wystarczające przesłuchanie świadka w tej formie, jeżeli takiemu sposobowi przesłuchania sprzeciwiła się strona, której ta czynność ma dotyczyć. 3. Planuje się przyjąć, że niezależnie od miejsca, w którym będzie przebywał świadek w czasie czynności powinna mu towarzyszyć osoba upoważniona przez organ prowadzący przesłuchanie. Ze względów praktycznych proponuje się jednak dopuszczenie składania przez świadka, na jego wniosek, zeznań w miejscu jego pobytu, również bez udziału asysty. 4. W przypadku małoletnich świadków wyłącza się możliwość przesłuchania ich pod nieobecność przedstawicieli organu procesowego lub innych podmiotów, które mają czuwać nad prawidłowym przebiegiem tej czynności. 5. Proponuje się wprowadzenie zasady przesłuchiwania biegłego na jego wniosek w miejscu pobytu, bez konieczności zapewnienia obecności przedstawiciela organu procesowego. Organ przeprowadzający czynność będzie miał jednak zachowaną możliwość odmiennego zarządzenia, jeśli uzna to za celowe. 6. Jako zasadę przyjęto, że udział tłumacza podczas czynności procesowych przeprowadzanych na odległość będzie w miejscu przebywania osoby biorącej zdalny udział w czynności, chyba, że organ przeprowadzający czynność zarządzi inaczej. 7. Dopuszcza się możliwość – na mocy decyzji organu procesowego – zdalnego udziału tłumacza w czynnościach procesowych, chyba, że stwarza to ryzyko dla prawidłowej realizacji praw stron, w szczególności prawa oskarżonego do obrony. Udział w rozprawie w drodze wideokonferencji 1. Proponuje się kwestię zdalnego udziału stron i ich przedstawicieli w rozprawie ukształtować na nowo. Projektowana regulacja zakłada, że zdalny udział w rozprawie powinien co do zasady stanowić uprawnienie stron (na wniosek zgłoszony w terminie 7 dni). Ostateczną decyzję w tej mierze podejmować będzie jednak przewodniczący składu orzekającego. 2. Przewiduje się jednak możliwość zarządzenia przez sąd, aby strona pozbawiona wolności – nawet wbrew swojej woli – brała udział w rozprawie lub określonej jej części zdalnie, jeżeli jest to konieczne ze względu na poważne zagrożenie dla bezpieczeństwa lub zdrowia publicznego, pod warunkiem, że nie stwarza to ryzyka naruszenia rzetelności postępowania. 3. Jako regułę proponuje się rozwiązanie, zgodnie z którym stronie lub przedstawicielowi biorącym udział w rozprawie w sposób zdalny towarzyszy pracownik sądu, przyjmując jednak, że przewodniczący będzie uprawniony do tego, aby odstąpić od tego wymogu, chyba że będzie to dotyczyć strony pozbawionej wolności. 4. Przewiduje się, że w każdym wypadku, gdy obrońca bierze udział w rozprawie w sposób zdalny, zaś reprezentowany przez niego oskarżony jest pozbawiony wolności, niezbędne jest zapewnienie oskarżonemu dostępu do bezpośredniej i poufnej komunikacji z obrońcą. 5. Przewiduje się, że przesłuchanie oskarżonego na rozprawie w drodze wideokonferencji powinno mieć miejsce na jego wniosek przy braku sprzeciwu innej strony, której ta czynność dotyczy, z zastrzeżeniem możliwości zarządzenia takiego sposobu przesłuchania bez wniosku oskarżonego jedynie w wyjątkowych sytuacjach. 6. Proponuje się, aby możliwość udziału w rozprawie w drodze wideokonferencji zapewniony był również dla innych osób, które mogą brać udział w rozprawie, tj. przedstawicielowi organizacji społecznej (art. 91 k.p.k.) oraz osobie, o której mowa w art. 91a k.p.k. Udział w posiedzeniach w drodze wideokonferencji 1. Zakłada się, że proponowana regulacja odnosząca się do zdalnego udziału w rozprawie stosowana będzie odpowiednio do posiedzeń sądu, przewidując modyfikację terminu na złożenie stosownego wniosku – 3 dni. 2. Proponuje się, aby okolicznością dającą podstawę do odstąpienia od osobistego udziału oskarżonego w posiedzeniu dotyczącym zastosowania tymczasowego aresztowania była sytuacja, w której jest to konieczne ze względu na stan zdrowia oskarżonego, stanowiący poważne zagrożenie dla zdrowia publicznego lub będący przeciwskazaniem dla jego transportowania. W takich okolicznościach jego udział w posiedzeniu może nastąpić w formie zdalnej (art. 249 § 3b k.p.k.). 3. Proponuje się, aby wyjątek od osobistego udziału w posiedzeniu aresztowym motywowany stanem zdrowia oskarżonego znalazł zastosowanie w przypadku posiedzenia przeprowadzanego zgodnie z art. 279 § 3 k.p.k. w razie ujęcia i zatrzymania osoby ściganej listem gończym. 4. Przyjmuje się, że oskarżony będzie mógł w terminie 14 dni przed upływem dotychczas określonego terminu tymczasowego aresztowania wnieść o doprowadzenie go na posiedzenie sądu dotyczące przedłużenia stosowania tymczasowego aresztowania ponad łączny okres 6 miesięcy. Jeżeli nie zostanie on jednak uwzględniony to obowiązkiem sądu będzie zapewnienie oskarżonemu możliwości wzięcia zdalnego udziału w posiedzeniu. Wykorzystanie wideokonferencji w czynnościach przeprowadzanych w postępowaniu przygotowawczym 1. Kluczową zmianą jest wprowadzenie zdalnej formy przesłuchania podejrzanego za jego zgodą, przewidując jednak możliwość w wyjątkowych przypadkach zarządzenie przesłuchania podejrzanego pozbawionego wolności w takiej formie bez jego zgody. 2. Przyjmuje się, że zasadą będzie przesłuchanie oskarżonego w sposób zdalny bez asysty przedstawiciela organu procesowego, chyba że zarządzi on odmiennie. 3. Gwarantuje się udział obrońcy w przesłuchaniu zdalnym podejrzanego, pozostawiając mu swobodę co do formy uczestnictwa w nim. Organ prowadzący czynność będzie miał obowiązek zapewnienia podejrzanemu możliwości bezpośredniego i poufnego kontaktu z obrońcą jedynie w sytuacji, w których przesłuchanie odbywać się będzie bez zgody podejrzanego pozbawionego wolności. 4. Przewiduje się możliwość, decyzją organu prowadzącego postępowanie przygotowawcze, przeprowadzenia czynności przedstawienia, zmiany lub uzupełniania zarzutów w trybie zdalnym, wyłączając możliwość ich przeprowadzenia bez zgody podejrzanego. 5. Przewiduje się, że jeżeli czynność przesłuchania podejrzanego, świadka lub biegłego przeprowadzana będzie w formule zdalnej, to brak będzie przeciwskazań, aby innym osobom uprawnionym do wzięcia udziału w takiej czynności, odmawiać prawa udziału w niej w formie zdalnej. 6. Przewiduje się również, wprowadzenie obowiązku przesyłania pouczeń dla stron czy świadka przed przesłuchaniem na wskazany przez nich adres poczty elektronicznej. Utrwalanie przebiegu czynności procesowych 1. Przewiduje się regulację na wypadek sytuacji, gdyby nie doszło do utrwalenia przebiegu czynności. Wówczas na wniosek przesłuchiwanego lub jego przedstawiciela przeprowadza się przesłuchanie ograniczone do wyjaśnienia nieprawidłowości wskazanych we wniosku. 2. Wprowadza się sankcję za naruszenie wymogu utrwalenia przebiegu czynności przesłuchania podejrzanego oraz przedstawienia, zmiany lub uzupełnienie mu zarzutów w sposób zdalny w postaci bezskuteczności tych czynności. 3. W sytuacji, gdy w czynności jedna lub kilka osób bierze udział w drodze wideokonferencji, projektowana zmiana wprost zwalnia z wymogu uzyskania na protokole podpisu takich osób, gdy jej przebieg jest utrwalany. Postępowanie w sprawach o wykroczenia 1. Proponuje się wprowadzenie regulacji w Kodeksie postępowania w sprawach o wykroczenia pozwalających na stosowanie rozwiązań przewidzianych w Kodeksie postępowania karnego dotyczących zdalnego udziału w postępowaniu. 2. Przewiduje się również ujednolicenie standardów uczestnictwa w czynnościach prowadzonych na odległość, niezależnie od trybu postępowania. Postępowanie karne wykonawcze 1. Proponuje się wprowadzenie rozwiązań w zakresie przeprowadzenia czynności na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku spójnych z tymi projektowanymi na gruncie Kodeksu postępowania karnego oraz Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia. 2. W przypadku skazanego pozbawionego wolności, przewodniczący zdecyduje o tym, czy skazany ten weźmie udział w posiedzeniu osobiście, czy też w sposób zdalny. Nie wyłącza to możliwości złożenia wniosku w tym przedmiocie przez samego skazanego. Możliwa będzie też sytuacja, w której wbrew woli skazanego pozbawionego wolności nie zostanie on doprowadzony na termin posiedzenia w celu osobistego uczestnictwa, będzie on mógł uczestniczyć w posiedzeniu wyłącznie zdalnie. 3. W przypadku skazanego pozbawionego wolności, w miejscu jego przebywania, w posiedzeniu będzie brała udział osoba wyznaczona przez administrację zakładu karnego lub aresztu, przewidując jednak odstępstwo od tej zasady. 4. Pozostawia się skazanemu i jego obrońcy swobodę co do miejsca, w którym będzie przebywał obrońca w sytuacji, gdy skazany będzie brał udział w posiedzeniu sądu w drodze wideokonferencji. 5. Odmienne zasady przewiduje się dla podmiotów innych niż skazany pozbawiony wolności, którzy są uprawnieni do udziału w posiedzeniu. Podmioty te będą mogły zgłosić wniosek o umożliwienie im udziału w posiedzeniu na odległość. Decyzję w tym przedmiocie podejmie przewodniczący w drodze zarządzenia.