Wsparcie kolei wąskotorowych i usprawniony dostęp do danych o infrastrukturze

Wprowadzenie projektowanych zmian do ustawy z dnia 28 marca 2003 r. o transporcie kolejowym (Dz. U. z 2024 r. poz. 697, z późn. zm.), zwanej dalej „u.t.k.”, wynika z potrzeby: 1) usprawnienia procesu planowania i realizacji inwestycji w zakresie infrastruktury kolejowej przez rozszerzenie katalogu podmiotów uprawnionych do złożenia wniosku o ustalenie lokalizacji linii kolejowej o spółki prawa handlowego powołane przez jednostki samorządu terytorialnego; 2) wprowadzenia podstawy prawnej dla stworzenia systemu teleinformatycznego – Generatora Informacji Bezpieczeństwa Kolejowego, zwanego dalej „GIBK” ; 3) efektywnego wsparcia kolei wąskotorowych w Polsce polegającego m.in. na: - umożliwieniu przewoźnikom kolejowym realizującym przewozy na liniach kolei wąskotorowych uzyskania stabilnego wsparcia finansowego przez stworzenie mechanizmu dofinansowania przewozów pasażerskich w oparciu o stawkę za pociągokilometr, - stworzeniu podstaw prawnych do zapewnienia stabilnego dofinansowania pasażerskich przewozów kolejowych na liniach kolei wąskotorowej oraz rozwoju tych przewozów, - uwzględnieniu kolei wąskotorowych w wieloletnim programie inwestycyjnym, o którym mowa w art. 38c u.t.k. Obecnie uprawnienie do złożenia wniosku o ustalenie lokalizacji linii kolejowej posiada PKP Polskie Linie Kolejowe S.A., spółka celowa, o której mowa w art. 2 pkt 10 ustawy z dnia 10 maja 2018 r. o Centralnym Porcie Komunikacyjnym (Dz. U. z 2024 r. poz. 1747) oraz jednostki samorządu terytorialnego. Krąg podmiotów mających uprawnienie do złożenia wniosku o ustalenie lokalizacji linii kolejowej jest nieadekwatny do aktualnych realiów budowy infrastruktury kolejowej, ponieważ coraz więcej jednostek samorządu terytorialnego powierza realizację zadań z tego zakresu utworzonym w tym celu spółkom. Dlatego konieczne jest wprowadzenie rozwiązań umożliwiających złożenie wniosku o ustalenie lokalizacji linii kolejowej również przez spółki prawa handlowego powołane przez jednostki samorządu terytorialnego. W celu skuteczniejszej możliwości monitorowania poziomu bezpieczeństwa transportu kolejowego oraz wyeliminowania ryzyk mających wpływ na bezpieczeństwo konieczne jest wprowadzenie nowoczesnych i efektywnych rozwiązań, takich jak kompleksowe i uniwersalne narzędzie informatyczne gromadzące, pochodzące z różnych źródeł i od różnych podmiotów, dane o rynku kolejowym oraz umożliwiające dostęp do tych danych podmiotom, które obowiązane są do ciągłego doskonalenia systemu zarządzania bezpieczeństwem. Dla usprawnienia metod wymiany informacji (odejście od formy papierowej na rzecz cyfrowej i automatyzacji tego procesu) konieczne jest wprowadzenie zmian prawnych przewidujących utworzenie GIBK. W projektowanej ustawie wprowadzone zostaną również zmiany w ustawie z dnia 16 grudnia 2005 r. o Funduszu Kolejowym (Dz. U. z 2024 r. poz. 1133) mające na celu umożliwienie dofinansowania inwestycji realizowanych na liniach kolei wąskotorowej oraz dofinansowanie działalności przewoźnika kolejowego realizującego przewozy na liniach kolei wąskotorowej. Z przedstawionych danych statystycznych Urzędu Transportu Kolejowego wynika, że w 2023 r. 26 operatorów kolei wąskotorowych utrzymywało czynnie prawie 443,2 km linii wąskotorowych, którymi przejechało ponad 948 tys. osób (pasażerów). Należy zauważyć, że specyfika kolei wąskotorowych sprawia, że w większości przychody nie pokrywają ponoszonych na tę działalność kosztów i niejednokrotnie historyczne składy mogą działać dzięki wparciu samorządów, czy też darczyńców. W niektórych krajach europejskich takich jak: Szwajcaria, Włochy, Hiszpania czynne koleje wąskotorowe wykorzystywane są również jako środek transportu w codziennych dojazdach do pracy czy szkoły. Uwarunkowania niektórych funkcjonujących w Polsce kolei wąskotorowych, w szczególności tych zlokalizowanych blisko generatorów ruchu sprawiają, że dysponują one odpowiednim potencjałem wpięcia ich w regionalne systemy transportu publicznego. Obecna infrastruktura wąskotorowa umożliwia w wielu przypadkach rozwijanie prędkości 60-80 km/h, co jest wystarczające dla kolei obsługującej ruch lokalny. Takie rozwiązanie sprawdziłoby się szczególnie w regionach ze słabo rozwiniętą ofertą transportu publicznego. Rozszerzenie działalności turystycznej o przewozy regularne wymaga jednak znacznych inwestycji. Koleje wąskotorowe nie mają w chwili obecnej dostępu do finansowania, dlatego celem projektowanych zmian jest umożliwienie przewoźnikom kolejowym realizującym przewozy na liniach kolei wąskotorowych uzyskanie wsparcia finansowego przez mechanizm dofinasowania do pociągokilometra (tj. miernika realizowanej pracy eksploatacyjnej). W projekcie uwzględniono inwestycje istotne dla funkcjonowania systemu transportu kolejowego, w tym inwestycje realizowane na liniach kolei wąskotorowych, w wieloletnim programie inwestycyjnym, o którym mowa w art. 38c ustawy z dnia 28 marca 2003 r. o transporcie kolejowym. Należy podkreślić, że włączenie linii kolei wąskotorowych do programu wieloletniego jest kluczowe dla zapewnienia ich trwałego funkcjonowania i modernizacji. Program wieloletni umożliwia długoterminowe planowanie i stabilne finansowanie inwestycji, co jest szczególnie ważne w przypadku infrastruktury wymagającej wysokich nakładów początkowych oraz systematycznego jej utrzymania. Wprowadzenie kolei wąskotorowych do programu pozwoli na integrację ich rozwoju z ogólnokrajową strategią transportową oraz na efektywne wykorzystanie środków publicznych. Dodatkowo należy zaznaczyć, że proponowane rozwiązania pozwolą na wykorzystanie potencjału zarówno turystycznego jaki i gospodarczego linii wąskotorowych jednocześnie wspierając lokalne społeczności, jak i gospodarkę regionalną.

Procedowane zmiany u.t.k. mają na celu: 1) usprawnienie procesu planowania i realizacji inwestycji w zakresie infrastruktury kolejowej; 2) wprowadzenie podstawy prawnej dla stworzenia systemu teleinformatycznego GIBK; 3) wdrożenie kompleksowych rozwiązań prawnych pozwalających na efektywne wsparcie kolei wąskotorowych w Polsce i polegają na: - zmianie brzmienia art. 9o ust. 1 pkt 3 przez rozszerzenie katalogu podmiotów uprawnionych do złożenia wniosku o ustalenie lokalizacji linii kolejowej o spółki prawa handlowego utworzone przez jednostki samorządu terytorialnego w celu realizacji zadań własnych tych jednostek, którym zostały powierzone zadania z zakresu planowania rozwoju transportu, organizowania publicznego transportu zbiorowego lub zarządzania publicznym transportem zbiorowym, w zakresie budowy i zarządzania infrastrukturą kolejową i których wyłącznymi udziałowcami lub akcjonariuszami są jednostki samorządu terytorialnego, - dodaniu regulacji dotyczących systemu teleinformatycznego GIBK, który będzie prowadzony przez Prezesa Urzędu Transportu Kolejowego, zwanego dalej „Prezesem UTK”, - zdefiniowaniu pojęcia „sytuacji potencjalnie niebezpiecznej”, - dodaniu regulacji umożliwiających objęcie dofinansowaniem ze środków Funduszu Kolejowego działalności przewoźników kolejowych realizujących przewozy koleją wąskotorową, na podstawie złożonych wniosków, a w konsekwencji zawarcie umów o udzielenie takiego dofinansowania, - zmianie brzmienia przepisów polegającej na wprowadzeniu możliwości ujęcia inwestycji istotnych dla funkcjonowania systemu transportu kolejowego, w tym inwestycji realizowanych na liniach kolei wąskotorowych, w programach wieloletnich w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1530, z późn. zm.), - dodaniu regulacji określającej sposób ustalania limitu środków przeznaczonych na inwestycje istotne dla funkcjonowania systemu transportu kolejowego, w tym inwestycje realizowane na liniach kolei wąskotorowych. Procedowane zmiany dotyczą również zmiany brzmienia przepisów ustawy z dnia 16 grudnia 2005 r. o Funduszu Kolejowym, które rozszerzą krąg podmiotów, na rzecz których mogą być przekazywane środki funduszu o zarządców infrastruktury na liniach kolei wąskotorowej, na których wykonywane są publiczne przewozy osób.