Wykonywanie orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Człowieka

Liczba orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (dalej: „ETPC”) w sprawach, w których stroną jest Rzeczpospolita Polska, znajdujących się w procedurze nadzoru nad wykonywaniem, prowadzonej przez Komitet Ministrów Rady Europy, po okresie spadków na przestrzeni ostatniej dekady, ponownie wzrasta (wg stanu na dzień 4 grudnia 2024 r. - 163, na koniec 2023 r. - 131, w najkorzystniejszym 2020 r. - 89). Problem związany z niekorzystnym bilansem orzeczeń pozytywnych w stosunku do negatywnych, który pociąga za sobą również rosnącą liczbę orzeczeń wymagających wykonania, pogłębia długi okres pozostawania orzeczenia w procesie wykonywania. Według stanu na dzień 4 grudnia 2024 r. aż 39 wyroków (29% wszystkich wyroków) w sprawach polskich znajduje się w procedurze nadzoru Komitetu Ministrów RE dłużej niż pięć lat, a najstarsze polskie wyroki w procesie wykonywania pochodzą z 2005 r. Duża liczba orzeczeń niekorzystnych dla Rządu oraz długi okres ich wykonywania, należy uznać za problemy nadrzędne związane z procesem wykonywania wyroków ETPC w Polsce. Projektowana ustawa stanowi niezbędny element procesu przywracania praworządności w Polsce. W celu rozwiązania między innymi problemów z wykonywaniem orzeczeń ETPC wydanych w sprawach, w których stroną jest Polska, Rząd – Komitet do spraw Europejskich, przyjął w dn. 19 lutego 2024 r. Plan Działań Rzeczypospolitej Polskiej w sprawie przywracania praworządności, który w punkcie VI zakłada stworzenie nowego instytucjonalnego systemu wykonywania wyroków ETPC, uwzględniającego zalecenia zawarte w rekomendacjach Komitetu Ministrów Rady Europy i w rezolucjach Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy.

Projektowana regulacja odpowiada na wskazane problemy, tj. dużą liczbę orzeczeń ETPC niekorzystnych dla Rządu oraz długi okres ich wykonywania poprzez wprowadzenie ustawowego mechanizmu koordynacji wykonywania orzeczeń ETPC w sprawach polskich. Przyjęcie takiego rozwiązania umożliwi bardziej precyzyjne zdefiniowanie obowiązków i określenie zasad współpracy między poszczególnymi organami krajowymi w zakresie wykonywania orzeczeń ETPC, w tym poszerzy zakres możliwych działań ze strony organu koordynującego proces wykonywania wyroków. Pozwoli również na zobowiązanie wszystkich organów władzy publicznej do współdziałania na rzecz wykonania wyroków. Celem wprowadzenia takiego mechanizmu jest: 1) odniesienie się do występującego obecnie problemu braku wystarczającej wiedzy organów i podmiotów wykonujących zadania publiczne, które są właściwe do podjęcia działań celem wykonania orzeczenia ETPC, na temat sposobu postępowania po wydaniu wyroku ETPC i ich obowiązków w procesie wykonywania; 2) rozwiązanie kwestii braku skutecznych narzędzi po stronie organu koordynującego wykonywanie wyroków (MSZ) do wskazania organu właściwego do podjęcia działań celem wykonania wyroku, możliwych sposobów, narzędzi i terminów jego wykonania; 3) wprowadzenie zobowiązania do współdziałania podmiotów wykonujących zadania publiczne w zakresie wykonywania orzeczeń ETPC; 4) uregulowanie procesu wypłaty słusznego zadośćuczynienia zasądzonego przez ETPC; 5) zmniejszenie liczby skarg komunikowanych przez ETPC (tj. notyfikowanych Rządowi przez ETPC celem ustosunkowania się do wskazanych zarzutów podniesionych w skardze) w sprawach przeciwko Polsce. Ponadto projektowana ustawa: 1) potwierdza opiniodawczo-doradczą rolę działającego obecnie na podstawie zarządzenia Prezesa Rady Ministrów Zespołu ds. ETPC, który na mocy rozporządzenia do ustawy zostanie ustanowiony przy Ministrze Spraw Zagranicznych; 2) zakłada wprowadzenie mechanizmu umożliwiającego zwrócenie szczególnej uwagi na orzeczenia pozostające w procesie wykonywania przez długi czas; 3) potwierdza uprawnienia Sejmu i Senatu RP oraz Rzecznika Praw Obywatelskich do zgłaszania propozycji ws. wykonywania orzeczeń; 4) przewiduje szereg zmian w ustawach szczególnych, w tym potwierdzenie, że dział sprawy zagraniczne obejmuje koordynację wykonywania orzeczeń sądów i trybunałów międzynarodowych (z wyjątkiem sądów UE) oraz umożliwia dostęp ministra spraw zagranicznych do akt spraw sądów administracyjnych oraz Trybunału Konstytucyjnego i Sądu Najwyższego, akt postępowań administracyjnych i karnoskarbowych.