Rejestracja statków pod polską banderą

Głównym celem projektu jest kompleksowe podniesienie atrakcyjności rejestracji statków w polskim rejestrze okrętowym przez deregulację przepisów dotyczących rejestracji statków, a w konsekwencji zachęta do rejestracji statków pod polską banderą przez armatorów. Uproszczenie i unowocześnienie przepisów (w tym wprowadzenie elektronizacji procedur związanych z rejestracją statków) powinno pozytywnie wpłynąć na liczbę zarejestrowanych w Polsce statków i przyczynić się do wzmocnienia polskiej gospodarki morskiej. Podjęcie zmierzających w tym kierunku kroków jest niezbędne bowiem według danych Głównego Urzędu Statystycznego na temat morskiej floty transportowej na koniec 2023 roku zdecydowana większość statków (szczególnie w kategoriach nośności i pojemności) będących własnością lub współwłasnością polskich armatorów i operatorów była zarejestrowana pod banderą innych państw, jak Bahamy czy Liberia. Nośność statków zarejestrowanych pod polską banderą (deadweight tonnage) wynosiła jedynie 18,1 tys. ton z sumarycznej nośności statków będących własnością lub współwłasnością polskich podmiotów wynoszącą 2,721 mln ton, co stanowi 0,6% sumarycznej nośności. Dla porównania, na Bahamy przypadało 46% owej nośności. Proponowane zmiany legislacyjne zmierzają do zmiany tego niepożądanego stanu rzeczy, który odbija się negatywnie np. na wysokości wpływów budżetowych z tytułu eksploatacji statków, stabilności systemu ubezpieczeń społecznych, poziomie ochrony socjalnej i bezpieczeństwa bytowego zatrudnionych na statkach marynarzy czy na możliwościach wykorzystania statków floty handlowej w celach obronnych, jak również obniża pozycję Rzeczypospolitej Polskiej w organizacjach międzynarodowych w zakresie negocjacji dotyczących transportu morskiego.

Jako jedną z przyczyn tego stanu rzeczy zidentyfikowano obciążenia finansowe i czasowe związane z procesem rejestracji statków oraz niedostateczną w kontekście dostępnych technologii sprawność korzystania z rejestru statków. Spośród czynników wpływających na atrakcyjność bandery będących we właściwości Ministerstwa Infrastruktury pozostają te związane z szybkością, pewnością i sprawnością załatwiania spraw urzędowych oraz z kosztami administracyjnymi. Z tego względu jako priorytetowe potraktowano zmiany dążące do deregulacji procesu rejestracji i zmniejszenia związanych z nim obciążeń oraz usprawnienie rejestru przez jego unifikację, cyfryzację i zapewnienie jego językowej dostępności dla podmiotów, których personel nie włada płynnie językiem polskim. Ze zmianami w rejestrze statków wiążą się zmiany dotyczące wpisywanej do tego rejestru hipoteki morskiej, których nieodzowność wynika z niechęci banków zagranicznych do akceptowania warunków i procedur polskiej hipoteki morskiej. Niechęć ta skutkuje brakiem możliwości korzystania przez polskich przedsiębiorców z finansowania bankowego zabezpieczanego hipoteką morską na statkach o polskiej przynależności i konieczności stosowania alternatywnych, mniej korzystnych metod finansowania działalności gospodarczej. Dodatkowo zwiększenie atrakcyjności rejestracji w polskim rejestrze wymaga uproszczenia i uporządkowania przepisów w zakresie rejestracji, zmniejszenia obciążeń administracyjnych i racjonalizacji rozkładu czasowego obciążeń finansowych. Obecnie istnieją zbędne procedury (np. administracyjny tryb zatwierdzania nazwy statku) czy niepotrzebne ograniczenia swobody właścicieli i armatorów, a system jednorazowej wysokiej opłaty rejestrowej (w odróżnieniu od stosowanych w czołowych rejestrach statków na świecie niższych opłat periodycznych) stanowi barierę dla rejestracji ze względu na czynniki płynności finansowej, jak również zniechęca do rejestracji próbnych mogących stanowić pierwszy krok do trwałego związania statku z Rzeczpospolitą Polską.

Ponadto, projekt przewiduje zmiany mające na celu poprawę sprawności działania administracji morskiej przez eliminację niejednoznaczności w przepisach oraz przez wprowadzenie funkcji koordynatora inspekcji państwa bandery. Dotychczas obowiązujące przepisy pozostawiały niejasności w odniesieniu do niektórych zagadnień, takich jak przesłanki odmowy wpisu do rejestru czy przesłanki wykreślenia z rejestru. Niektóre z niejasności i trudności wynikających z treści obowiązujących przepisów tworzyły niepożądany stan niepewności prawnej dla przedsiębiorców, a inne utrudniały sprawne zapewnianie przez dyrektorów urzędów morskich bezpieczeństwa na morzu oraz zewnętrznych warunków prowadzenia działalności gospodarczej. Lista proponowanych rozwiązań problemów związanych z dotychczasowym sformułowaniem przepisów jest przedstawiona w punkcie drugim. Projekt przewiduje również zmiany mające na celu usprawnienie szeregu procesów związanych z żeglugą morską, dostosowanie przepisów do kontekstu europejskiego oraz do stosowanych w obrocie międzynarodowym kategorii prawnych. Poza zasadniczym celem proponowane zmiany zmierzają zatem do zwiększenia efektywności działań w zakresie transportu morskiego zarówno od strony przedsiębiorców, jak i administracji, jak również do wyeliminowania potencjalnych obszarów niespójności z prawem Unii Europejskim i prawem międzynarodowym. W zakresie prawa europejskiego proponowane zmiany dotyczą stworzenia podstawy prawnej dla uzyskiwania polskiej przynależności przez statki stanowiące własność obywatela Unii Europejskiej lub podmiotu mającego siedzibę na terytorium Unii Europejskiej – w związku z okolicznością, że w obecnym stanie prawnym w Kodeksie Morskim przedmiotowa podstawa odwołuje się do niewłaściwego, a przy tym już nieobowiązującego aktu wtórnego prawa Unii Europejskiej (rozporządzenia nr 613/91 (EWG) z dnia 4 marca 1991 r. w sprawie transferu statków z jednego rejestru do drugiego wewnątrz Wspólnoty). W zakresie dostosowania przepisów do standardów obrotu międzynarodowego, proponowana nowelizacja wprowadza do Kodeksu morskiego kategorię przedsiębiorstwa odpowiedzialnego za eksploatację statku oraz działalności takiego przedsiębiorstwa, która stanowić będzie drugą, traktowaną na równi z armatorską, formę działalności polegającej na eksploatacji statku; kategoria armatora nie jest znana wielu obcym systemom prawnym, co ma znaczenie w kontekście międzynarodowego charakteru przedmiotowej branży.

Podsumowując, realizacja zasadniczego celu zwiększenia atrakcyjności rejestracji statków w polskim rejestrze okrętowym, z korzystnymi tego konsekwencjami dla obronności, finansów publicznych, ochrony socjalnej i międzynarodowej pozycji Rzeczypospolitej Polskiej, ma zostać zapewniona dzięki realizacji następujących celów szczegółowych: 1) modernizacji rejestru statków, 2) uproszczenia i uporządkowania przepisów dotyczących rejestracji statków, 3) poprawy sprawności działania administracji morskiej (zwłaszcza przez wprowadzenie funkcji koordynatora inspekcji państwa bandery oraz przez zapewnienie wyraźnych podstaw prawnych dla niezbędnych działań, doprecyzowanie przepisów i wykorzystanie nowoczesnych technologii), 4) zmian w zakresie hipoteki morskiej ułatwiających finansowanie działalności gospodarczej.

Projektowana regulacja przewiduje nowelizację ustawy z dnia 18 września 2001 r. – Kodeks Morski (Dz. U. z 2023 r. poz. 1309), uchylenie ustawy z dnia 1 grudnia 1961 r. o izbach morskich (Dz. U. z 2020 r. poz. 159), a także – w zakresie koniecznym w celu dostosowania ich do tych zmian – nowelizację następujących ustaw: ustawy z dnia 21 marca 1991 r. o obszarach morskich Rzeczypospolitej Polskiej i administracji morskiej (Dz. U. z 2024 r. poz. 1125 i z 2025 r. poz. 409), ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2025 r. poz. 111, 497, 621 i 622), ustawy z dnia z dnia 4 września 1997 o działach administracji rządowej (Dz. U. z 2024 r. poz. 1370 i 1907), ustawy z dnia 24 sierpnia 2007 r. o udziale Rzeczypospolitej Polskiej w Systemie Informacyjnym Schengen oraz Wizowym Systemie Informacyjnym (Dz. U. z 2023 r. poz. 1355 oraz z 2024 r. poz. 1688), ustawy z dnia 18 sierpnia 2011 r. o bezpieczeństwie morskim (Dz. U. z 2024 r. poz. 1068 i 1933), ustawy z dnia 31 sierpnia 2012 r. o Państwowej Komisji Badania Wypadków Morskich (Dz. U. z 2019 r. poz. 1374) oraz ustawy z dnia 19 grudnia 2014 r. o rybołówstwie morskim (Dz. U. z 2025 r. poz. 590). Głównym celem niniejszego projektu nowelizacji jest stworzenie zachęt do rejestrowania statków pod polską banderą przez: deregulację w zakresie przepisów o rejestracji, usprawnienie procedury rejestracji, zmniejszenie obciążeń administracyjnych przedsiębiorców oraz unifikację i cyfryzację rejestru okrętowego. Przede wszystkim, regulacja wprowadza jednolity, jawny, dwujęzyczny rejestr okrętowy prowadzony w systemie teleinformatycznym, z możliwością składania dokumentów rejestrowych w języku angielskim. W ten sposób eliminuje się obciążenia związane z dostarczaniem dokumentów papierowych i tłumaczeniem dokumentów na język polski. Usprawnieniu funkcjonowania rejestru służy również propozycja przeniesienia zadań związanych z jego prowadzeniem z izb morskich na dyrektorów urzędów morskich. Korzystanie z rejestru oraz dokonywanie przez przedsiębiorców administracyjnej obsługi ich działalności powinno zostać też ułatwione dzięki realizacji propozycji, by zmiany podlegające wpisowi do rejestru mógł (za zgodą właściciela) zgłaszać również armator, a nie jedynie właściciel. Propozycja nowelizacji zmierza również do zagwarantowania dwóch istotnych cech rejestru: jawności i aktualności. Doprecyzowuje się przepisy o jawności rejestru – w tym przez wskazanie terminu, w którym na wniosek uprawnionego podmiotu powinien zostać sporządzony wyciąg lub odpis z rejestru. Aby usprawnić funkcjonowanie rejestru i zapewnić jego aktualność oraz uwzględniając rozwój technologii łączności, proponuje się skrócić termin zgłaszania okoliczności podlegających zgłoszeniu do rejestru z 6 tygodni do 14 dni od dnia powzięcia wiadomości o tych okolicznościach, oraz wzmocnić środki motywujące do terminowego zgłaszania. Dla ułatwienia i przyspieszenia procedury stałego lub czasowego wpisania do polskiego rejestru statków wpisanych do rejestru zagranicznego, proponuje się wprowadzić instytucję wpisu warunkowego na podstawie promesy wykreślenia (wystawienia przyrzeczenia wykreślenia z rejestru zagranicznego przez właściwy organ tego rejestru). Wpis taki ma się stać skuteczny po doręczeniu dyrektorowi urzędu morskiego dowodu wykreślenia. Takie ułatwienia powinny sprzyjać przyciąganiu podmiotów ewentualnie zainteresowanych uzyskaniem polskiej przynależności statku – zwłaszcza dla wpisu czasowego, w wypadku którego skrócenie czasu trwania procedury powinno być szczególnie istotnym czynnikiem motywującym. Wpisy czasowe o charakterze próbnym mogą zaś owocować trwałym związaniem statku z Rzeczpospolitą Polską. Istotą tej propozycji jest zmniejszenie wymagań administracyjnych w stosunku do przedsiębiorców i skrócenie czasu oczekiwania na wpis. Dodatkowo odchodzi się od administracyjnego trybu zatwierdzania nazwy statku – procedury dotychczas regulowanej dodatkowo rozporządzeniem ministra właściwego do spraw gospodarki morskiej; zamiast dotychczasowych rozwiązań, proponowana regulacja określa podstawowe warunki i wymagania, jakie musi spełnić nazwa statku morskiego. Dalsze ułatwienia polegają m.in. na możliwości wskazania przystani morskiej jako portu macierzystego statku, co oznacza poszerzenie możliwości wyboru portu macierzystego przez przedsiębiorcę. W związku z koncepcją zmniejszania obciążeń administracyjnych i finansowych przedsiębiorców oraz zwiększania pewności prawnej środowiska prowadzenia działalności gospodarczej proponuje się również modyfikację opłat rejestrowych przez wprowadzenie ich dynamicznych górnych granic uzależnionych od wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę oraz przez wskazanie czynników, na jakie minister właściwy do spraw gospodarki morskiej powinien mieć wzgląd określając wysokość opłat (mieszczącą się we wskazanych ściśle określonych granicach) – co eliminuje niepewność związaną z możliwością arbitralnego określania wysokości opłat przez organ władzy publicznej. Modyfikacja opłat rejestrowych ma przy tym polegać na zastąpieniu wysokiej jednorazowej opłaty, stanowiącej znaczącą barierę dla rejestracji statków (zwłaszcza rejestracji czasowej, czy też rejestracji próbnej pozwalającej przedsiębiorcy zdecydować się na późniejsze trwałe związanie statku z Rzeczpospolitą Polską) niższą opłatą periodyczną uiszczaną co roku. Dla zapewnienia pewności prawnej proponuje się explicite wymienić przesłanki odmowy wpisu do rejestru (niezgodność danych zawartych we wniosku ze stanem faktycznym lub prawnym, uzyskanie informacji o nielegalnym nabyciu statku lub jego silnika lub ich poszukiwaniu jako dowód w postępowaniu karnym, niespełnianie warunków technicznych wpisu, przesłanka ważnego interesu publicznego). Określenie tych przesłanek ułatwi również urzędom morskim dbanie o techniczne i prawne bezpieczeństwo na morzu i w branży transportu morskiego. Kolejnym środkiem osiągnięcia celów niniejszej nowelizacji jest poprawa sprawności administracji morskiej, zwłaszcza przez zapewnienie wyraźnych podstaw prawnych dla niezbędnych działań, doprecyzowanie przepisów oraz wykorzystanie nowoczesnych technologii. Aby wyeliminować problemy związane z koordynacją działań inspekcyjnych urzędów morskich, proponuje się wprowadzenie funkcji Koordynatora FSC (inspekcji państwa bandery), co zapewni sprawne dokonywanie kontroli oraz koordynację działań poszczególnych urzędów, przepływ informacji czy unikanie dublowania zadań. W projekcie proponuje się też usprawnić komunikację urzędową z właścicielem statku lub przedsiębiorcą wykonującym działalność gospodarczą z użyciem statku przez upoważnienie kapitana statku o obcej przynależności do odbioru pism skierowanych do tych podmiotów oraz przez regulację składania pism w porcie i informowania o tym drogą elektroniczną (a zatem wyeliminowanie przeszkód prawnych dla wykorzystywania nowoczesnych technologii w sprawach administracyjnych oraz umożliwienie przedsiębiorcom korzystania w tym zakresie z pośrednictwa kapitana). Proponuje się również wprowadzenia w przypadku braku wpisu armatora w rejestrze domniemania, że armatorem jest właściciel statku, co pozwala na usprawnienie pracy instytucji podejmujących działania względem armatorów statków. Obok wspomnianego określenia przesłanek odmowy wpisu do rejestru proponuje się wskazać explicite nowe, ważne przesłanki wykreślenia statku z rejestru. Przesłankę taką ma stanowić zaprzestanie spełniania wymagań umożliwiających rejestrację (co jest istotne dla zapewniania technicznego i prawnego bezpieczeństwa, szczególnie w kontekście wprowadzenia zachęt do rejestrowania statków w celu prowadzenia w Polsce działalności gospodarczej), jak również zachodzenie przemawiających za wykreśleniem względów bezpieczeństwa, obronności i innego ważnego interesu publicznego (co szczególnie istotne w kontekście obecnej międzynarodowej sytuacji bezpieczeństwa i jej przełożenia na sytuację na Morzu Bałtyckim). W celu zapewnienia bezpieczeństwa na morzu przewiduje się wprowadzenie możliwości wydania zakazu żeglugi statkiem, który spełnia przesłanki wykreślenia z rejestru, ale nie może być wykreślony ze względu na brak zgody wierzyciela hipotecznego. Ze względów bezpieczeństwa projekt nowelizacji przewiduje również wskazanie, że wpisane do rejestru na wniosek właściciela statki: w budowie i zwolnione z obowiązku wpisu do rejestru – mogą uprawiać żeglugę jedynie w celu odbycia prób morskich. Dodatkowo proponuje się doprecyzować, że stanowiące przesłankę wykreślenia statku z rejestru zniszczenie statku oznacza jego całkowite zniszczenie, oraz że sądem rejonowym, do którego należy zgłosić protest morski, jest sąd rejonowy właściwy dla danego portu. Niniejsze zmiany ułatwią organom administracji wykonywanie zadań związanych z obsługą przedsiębiorców zajmujących się transportem morskim i zapewnianiem im warunków prowadzenia działalności gospodarczej. Dla celu szczegółowego w postaci usprawnienia cywilnoprawnej instytucji hipoteki morskiej kluczową propozycją jest przyspieszenie procedury wpisu hipoteki do rejestru dzięki usprawnieniu funkcjonowania rejestru, jego elektronizacji oraz przeniesieniu procedury z organu quasi-sądowego do organu administracji – dyrektora urzędu morskiego. Usprawnienie instytucji hipoteki morskiej powinno ułatwić przedsiębiorcom zaciąganie zobowiązań zabezpieczonych hipoteką, tym samym zwiększając możliwości rozwijania działalności. Proponowane zmiany powinny wyeliminować obecną niechęć banków zagranicznych do akceptowania hipoteki morskiej na statkach zarejestrowanych w Polsce jako zabezpieczenia kredytów. Dodatkowo proponuje się wprowadzić przepis pozwalający na sprzedaż na wniosek wierzyciela hipotecznego statku porzuconego, zagrażającego bezpieczeństwu żeglugi lub pozostającego zajętym w postępowaniu zabezpieczającym przez okres przekraczający rok, co zagwarantuje prawa wierzycieli. Inną propozycją służącą usprawnieniu tej instytucji jest doprecyzowanie, że ogłoszenie upadłości dłużnika nie wpływa na wykonywanie uprawnień wierzyciela hipotecznego w zakresie przejęcia posiadania statku, o ile oświadczenie w tej sprawie zostało złożone przed ogłoszeniem upadłości. Zmiany mają w większości charakter modyfikacji przepisów niewymagającej zastosowania dodatkowych środków realizacji. Ze względu na konieczność przygotowania systemu teleinformatycznego (przygotowanie i przeprowadzenie zamówienia publicznego, budowa i przetestowanie systemu przez wykonawcę) proponowane jest wejście w życie ustawy w terminie 3 lat od dnia ogłoszenia. Likwidacja izb morskich oraz przeniesienie ich zadań na dyrektorów urzędów morskich ma wiązać się z przeniesieniem ich pracowników do urzędów morskich, co zapewni ciągłość wykonywania zadań oraz przeniesienie kompetencji i doświadczeń koniecznych do wykonywania tych zadań przez nowy podmiot. Poszerzenie katalogu zadań dyrektorów urzędów morskich wymaga również stworzenia dodatkowych etatów w obsługujących ich urzędach.