Wyższa kwota sporów w sądach okręgowych i uprawnienia referendarzy

Celem projektu ustawy jest poprawa sprawności i efektywności postępowań cywilnych poprzez dostosowanie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw do aktualnych realiów społecznych, ekonomicznych i organizacyjnych wymiaru sprawiedliwości. Projekt odpowiada na szereg zidentyfikowanych problemów legislacyjnych i praktycznych, które negatywnie wpływają na czas trwania oraz jakość rozpoznawania spraw przez sądy powszechne. 1) obowiązujące progi wartości przedmiotu sporu (WPS), wyznaczające właściwość rzeczową sądów rejonowych i okręgowych oraz zakres stosowania postępowania uproszczonego, są niedostosowane do obecnych realiów ekonomicznych. Wysoka inflacja w latach 2022–2023 spowodowała istotną zmianę siły nabywczej pieniądza, co przełożyło się na systematyczny wzrost wartości przedmiotów sporów kierowanych do sądów. Było to również związane z istotnym wzrostem gospodarczym. W konsekwencji odsetek spraw cywilnych wpływających do sądów okręgowych wzrósł z 5,67% w 2017 r. do 11,82% w 2024 r., co oznacza narastającą dysproporcję w obciążeniu sądów rejonowych i okręgowych. Coraz więcej spraw o stosunkowo niskim stopniu skomplikowania trafia do sądów okręgowych wyłącznie wskutek nominalnego wzrostu WPS, podczas gdy mogłyby być sprawnie rozpoznawane przez sądy rejonowe. Analogicznie nieaktualizowany od 2017 r. próg 20 000 zł dla postępowania uproszczonego wymaga podwyższenia do 30 000 zł. 2) obowiązujące przepisy nadmiernie ograniczają możliwość powierzania referendarzom sądowym czynności w sprawach dotyczących pomocy prawnej z urzędu, kosztów sądowych oraz należności sądowych. Obecne brzmienie art. 123 § 2 k.p.c. zawęża kompetencje referendarza wyłącznie do wydawania postanowień o ustanowieniu albo odmowie ustanowienia adwokata lub radcy prawnego, zmuszając do angażowania sędziego w czynności niezwiązane z głównym przedmiotem sporu między stronami, takie jak cofnięcie ustanowienia pełnomocnika z urzędu czy stosowanie sankcji za nadużycia z przyznaniem pomocy prawnej. Podobne ograniczenia dotyczą czynności związanych z kosztami sądowymi. W przypadku należności sądowych referendarz sądowy może orzec jedynie o rozłożeniu ich na raty. W przypadku wniosku o umorzenie tych należności, w obecnym stanie prawnym, do jego rozpoznania musi być angażowany sędzia. Istniejący stan prawny pozostaje w sprzeczności z konstytucyjnym modelem zakładającym, że zadania z zakresu ochrony prawnej inne niż wymiar sprawiedliwości mogą być powierzane referendarzom sądowym, a sądowa kontrola ich rozstrzygnięć jest wystarczającą gwarancją ochrony praw stron. 3) wydawany przez referendarzy sądowych nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym stanowi tytuł zabezpieczenia, na podstawie którego wszczynane są postępowania w przedmiocie zabezpieczenia. Następnie składane są wnioski o przyznanie kosztów postępowania zabezpieczającego. W związku z tym, że orzeczenie kończące, jakim jest w tym przypadku nakaz zapłaty, zostaje wydane przed powstaniem tych kosztów, powstaje potrzeba rozstrzygnięcia o tych kosztach w oddzielnym postanowieniu. Istnieją wątpliwości czy referendarze sądowi mają kompetencje do rozpoznawania takich wniosków, gdyż art. 745 k.p.c., stanowi o sądzie jako o wyłącznie uprawnionym do rozpoznania wniosku. Mimo, iż nakaz zapłaty, stanowiący tytuł zabezpieczenia, wydaje referendarz sądowy, a sprawa jest prawomocnie zakończona na etapie postępowania nakazowego lub upominawczego, wnioski o koszty postępowania zabezpieczającego rozpoznają sędziowie. Wiąże się to z koniecznością podejmowania licznych czynności, w tym technicznych, jak doręczenie odpisu wniosku, wydanie postanowienia, często poprzedzonego wezwaniem powoda do złożenia prawomocnego postanowienia komornika w przedmiocie kosztów. Później akta przedstawiane są do uprawomocnienia, by ostatecznie nadać postanowieniu klauzulę wykonalności. 4) przepisy regulujące postępowanie w sprawach spadkowych nadmiernie ograniczają możliwość powierzania tych spraw referendarzom sądowym. Postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku ma charakter deklaratoryjny – zgodnie z art. 922 § 1 k.c. jedynie potwierdza prawo do spadku, które spadkobierca nabył z mocy prawa w chwili śmierci spadkodawcy, nie tworząc nowego stanu prawnego. O braku konieczności obligatoryjnego angażowania sądu świadczy już to, że analogiczną funkcję pełni akt poświadczenia dziedziczenia sporządzany przez notariusza, który po zarejestrowaniu ma identyczną moc prawną co postanowienie sądowe. Skoro zatem ustawodawca dopuścił potwierdzanie praw do spadku poza sądem, tym bardziej uzasadnione jest powierzenie tej kategorii spraw referendarzom sądowym, których orzeczenia podlegają kontroli sądowej. Referendarz sądowy wykonuje już obecnie czynności w sprawach spadkowych, jednak z wyłączeniem prowadzenia rozprawy, co w praktyce uniemożliwia mu wydanie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku. Zmiana jest zasadna w sprawach, w których testament nie został złożony – cechują się one niskim stopniem skomplikowania i z reguły nie są sporne. W sprawach, w których złożono testament oraz w sprawach, w których konieczne jest rozstrzygnięcie o dziedziczeniu gospodarstwa rolnego nadal niezbędne będzie wydanie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku przez sędziego. 5) postępowania o rozwiązanie stowarzyszenia prowadzone na wniosek organu nadzoru są nadmiernie sformalizowane. Obowiązkowe przeprowadzenie rozprawy w sprawach, w których sąd bada wyłącznie kwestie natury ustrojowej stowarzyszenia (takich jak: tj. liczba wymaganych członków stowarzyszenia bądź posiadania wymaganych przez ustawę władz stowarzyszenia i braku warunków do ich wyłonienia w okresie 12 miesięcy) – najczęściej faktycznie już niedziałającego – niepotrzebnie wydłuża postępowanie. Postanowienie sądu jedynie formalizuje istniejący stan rzeczy, wobec czego wymóg przeprowadzenia rozprawy w tego typu sprawach jest nieuzasadniony i obniża sprawność wymiaru sprawiedliwości. 6) ograniczenie dotyczące możliwości nadania ugodzie zawartej w formie aktu notarialnego statusu tytułu egzekucyjnego (warunki przewidziane w art. 777 § 1 pkt 4-6 k.p.c.) zawężają dostępność pozasądowych, konsensualnych form rozwiązywania sporów. Ugoda notarialna, weryfikowana przez notariusza dysponującego specjalistyczną wiedzą prawniczą, a następnie przez sąd lub referendarza sądowego w postępowaniu o nadanie tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności stanowi wystarczającą gwarancję zgodności z prawem i bezpieczeństwa obrotu, a jednocześnie może obejmować materię wymagającą formy aktu notarialnego – w odróżnieniu od ugody mediacyjnej. 7) referendarze sądowi, mimo że posiadają kompetencje do orzekania grzywien w postępowaniach wieczystoksięgowym i rejestrowym, pozbawieni są tej możliwości w postępowaniu egzekucyjnym. Konieczność każdorazowego przekazywania sprawy sędziemu wyłącznie w celu wydania postanowienia o nałożeniu grzywny wydłuża postępowania i generuje zbędne obciążenie sędziów czynnościami, które nie wymagają sprawowania wymiaru sprawiedliwości w ścisłym tego słowa znaczeniu. Jednocześnie należy zwrócić uwagę, że referendarze sądowi co do zasady mogą w postępowaniu egzekucyjnym wykonywać czynności zastrzeżone dla sądu (art. 759 § 1(1) k.p.c.). 8) w obowiązujących przepisach, w tym w tych dotyczących elektronicznego postępowania upominawczego, istnieją istotne luki dotyczące zasad identyfikacji stron oraz skuteczności doręczeń wpływające na sprawność postępowania. Obowiązujące przepisy umożliwiają oznaczenie osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej wyłącznie numerem NIP, co uniemożliwia sądowi skuteczną weryfikację jej tożsamości i danych adresowych. Ponadto regulacje dotyczące skutków nieodebrania pism w elektronicznym postępowaniu upominawczym ograniczają się wyłącznie do nakazu zapłaty, nie obejmując innych orzeczeń i pism procesowych, co prowadzi do rozbieżności w praktyce orzeczniczej i stwarza ryzyko podważania prawomocności wydanych orzeczeń. 9) Ustawa z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1469, z późn. zm.) wprowadziła nieścisłości w brzmieniu art. 509(1) § 2 k.p.c., które budzą wątpliwości interpretacyjne co do zakresu kompetencji referendarzy sądowych w postępowaniach rejestrowych i sprawach powiązanych. Literalne brzmienie przepisu może sugerować zawężenie kompetencji referendarzy do spraw rejestrowych sensu stricto, podczas gdy intencją ustawodawcy było objęcie nimi również spraw rejestrowych sensu largo. Wymaga to korekty legislacyjnej przywracającej zgodność między brzmieniem przepisu a jego ratio legis. Analogicznie, zdanie drugie art. 398(22) § 5 k.p.c. okazało się przepisem nadmiarowym, rodzącym błędne skojarzenia interpretacyjne co do trybu zaskarżania orzeczeń referendarzy sądowych. Projektowana zmiana przepisu art. 505(34) k.p.c. regulującego doręczenia w elektronicznym postępowaniu upominawczym ma na celu usunięcie luki powodującej poważne problemy praktyczne w zakresie skuteczności doręczeń. 10)W ustawie z dnia 27 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych wskazano, że zadania z zakresu wymiaru sprawiedliwości wykonują sędziowie, a zadania z zakresu ochrony prawnej, inne niż wymiar sprawiedliwości, sprawują w sądach referendarze sądowi. Sprawy o ogłoszenie upadłości wywołane wnioskiem dłużnika – osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej – są sprawami z zakresu ochrony prawnej, a nie z zakresu sprawowania wymiaru sprawiedliwości. Na skutek wniosku o ogłoszenie upadłości dochodzi do wszczęcia postępowania upadłościowego, w którym dopiero będą podejmowane decyzje o charakterze materialnym, dotyczące w szczególności wysokości i stopnia zaspokojenia wierzytelności przysługujących wierzycielom dłużnika. Samo ogłoszenie upadłości przyznaje dłużnikowi jedynie ochronę przed wierzycielami i nie stanowi w żadnym razie rozstrzygnięcia sporu pomiędzy dłużnikiem a wierzycielami. Wręcz przeciwnie, jest to otwarcie postępowania, w którym takie spory dopiero będą rozpoznawane. Sprawy takie można więc powierzyć rozpoznaniu przez referendarzy sądowych. Wszystkie wskazane problemy wymagają interwencji ustawodawczej. Proponowane rozwiązania mają na celu przybliżenie sądów do obywateli, odciążenie sędziów od czynności niezwiązanych ze sprawowania wymiaru sprawiedliwości, przyspieszenie postępowań, usunięcie luk i nieścisłości legislacyjnych oraz dostosowanie przepisów do aktualnych realiów ekonomicznych, przy jednoczesnym zachowaniu pełnej ochrony praw stron postępowania.

1) Projekt podwyższa próg właściwości rzeczowej sądów okręgowych w sprawach o prawa majątkowe ze 100 000 zł do 150 000 zł poprzez zmianę art. 17 pkt 4 k.p.c. Jednocześnie podwyższeniu do 30 000 zł ulega próg wartości przedmiotu sporu kwalifikujący sprawy do rozpoznania w postępowaniu uproszczonym (zmiana art. 505(1) § 1 k.p.c.). Odpowiedniej zmianie ulega również art. 13 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. z 2025 r. poz. 1228), tak aby opłaty stosunkowe były adekwatne do nowych progów; 2) Projekt rozszerza kompetencje referendarzy sądowych w sprawach dotyczących pomocy prawnej z urzędu poprzez zmianę art. 123 § 2 k.p.c., powierzając im wszystkie czynności w tym zakresie, a nie - jak dotychczas - jedynie wydawanie postanowień o ustanowieniu albo odmowie ustanowienia pełnomocnika. Analogicznemu rozszerzeniu ulegają kompetencje referendarzy w zakresie kosztów sądowych i należności sądowych, poprzez zmiany odpowiednio art. 118 oraz art. 125 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. z 2025 r. poz. 1228); 3) Projekt przewiduje zmianę art. 745 k.p.c. poprzez rozszerzenie kompetencji referendarzy sądowych do wydawania postanowień w przedmiocie kosztów postępowania zabezpieczającego, w sytuacji, gdy tytuł zabezpieczenia wydał referendarz sądowy. Projektowana zmiana ma dotyczyć kosztów postępowania zabezpieczającego, powstałych na podstawie np. nakazu zapłaty jako tytułu zabezpieczenia i powinna przyczynić się do wyeliminowania istniejących wątpliwości i usprawnienia postępowania. 4) Projekt znosi obowiązek przeprowadzenia rozprawy w sprawach o stwierdzenie nabycia spadku, w których nie złożono testamentu i zastępuje go posiedzeniem jawnym. Umożliwia to powierzenie tych spraw referendarzom sądowym. W sprawach, w których złożono testament, rozprawa pozostaje obligatoryjna. Możliwość orzekania przez referendarzy sądowych dotyczy spraw o stwierdzenie nabycia spadku otwartego po 13 lutym 2001 r. (w przypadku spadków otwartych wcześniej istnieje potrzeba ustalenia, czy w skład spadku wchodzi gospodarstwo rolne i oddzielnego orzeczenia w przedmiocie dziedziczenia gospodarstwa rolnego); 5) Projekt zmienia art. 32 ust. 1 ustawy – Prawo o stowarzyszeniach, ograniczając obowiązek przeprowadzenia rozprawy w postępowaniach o rozwiązanie stowarzyszenia; 6) Projekt uzupełnia katalog tytułów egzekucyjnych zawarty w art. 777 § 1 k.p.c. o akt notarialny zawierający ugodę, w której dłużnik poddał się egzekucji co do określonych obowiązków. Rozwiązanie to umożliwia stronom zawarcie wiążącej i bezpośrednio wykonalnej ugody przed notariuszem, bez konieczności angażowania sądu; 7) Projekt zmienia art. 759 § 1(1) pkt 1 k.p.c., ograniczając możliwość stosowania środków przymusu przez referendarzy sądowych jedynie do przypadków zarządzania przymusowego sprowadzenia lub aresztowania w postępowaniu egzekucyjnym. Zmiana usuwa nieracjonalną asymetrię między uprawnieniami referendarzy w postępowaniu egzekucyjnym a ich kompetencjami w innych postępowaniach, w których mogą już orzekać o grzywnie; 8) Projekt zmienia art. 126 § 2 pkt 2 oraz art. 505(32) § 2 pkt 1 k.p.c., wprowadzając obowiązek podawania numeru PESEL jako podstawowego identyfikatora osoby fizycznej, z możliwością wskazania numeru NIP wyłącznie w przypadku przedsiębiorców wpisanych do CEIDG. Jednocześnie zmianie ulega art. 505(34) k.p.c., który zostaje rozszerzony na wszelkie orzeczenia i pisma procesowe doręczane w elektronicznym postępowaniu upominawczym, nie tylko na nakaz zapłaty. 9) Projekt zmienia art. 509(1) § 2 k.p.c., przywracając jego brzmienie odpowiadające intencji ustawodawcy wyrażonej przy nowelizacji z 2019 r. – tj. obejmujące kompetencjami referendarzy sądowych wszystkie postępowania należące do właściwości sądów prowadzących rejestry i ewidencje, zarówno sensu stricto, jak i sensu largo. Jednocześnie skreśleniu ulega zdanie drugie art. 398(22) § 5 k.p.c. jako przepis nadmiarowy i wprowadzający w błąd co do trybu zaskarżania orzeczeń referendarzy sądowych. 10) Projekt przewiduje zmianę w art. 4911 - 4915 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2025 r. poz. 614, z późn. zm.) poprzez przeniesienie na referendarzy sądowych ciężaru orzekania w zakresie złożonego przez dłużnika wniosku o ogłoszenie upadłości osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej.