Wyższa opłata cukrowa na napoje słodzone i produkty z kofeiną

Projekt przewiduje wprowadzenie zmian w ustawie z dnia 11 września 2015 r. o zdrowiu publicznym (Dz. U. z 2026 r. poz. 149), których zasadniczym celem jest zwiększenie skuteczności opłaty od środków spożywczych (tzw. opłaty cukrowej) poprzez uszczelnienie systemu opłaty oraz aktualizację jej wysokości. Projektowane zmiany umożliwią również zwiększenie przychodu Narodowego Funduszu Zdrowia. 96,5% wpływów z opłaty od środków spożywczych trafia bezpośrednio do Narodowego Funduszu Zdrowia, który przeznacza te środki na działania edukacyjne i profilaktyczne, a także na finansowanie świadczeń zdrowotnych związanych z leczeniem skutków nadwagi i otyłości. Mając na uwadze, że całkowite koszty Narodowego Funduszu Zdrowia w 2025 r. wyniosły 220,2 mld zł, według szacunków Ministerstwa Zdrowia, koszty bezpośrednio związane z otyłością (tj. profilaktyka, diagnostyka i leczenie otyłości oraz chorób będących jej powikłaniami) mogły wynieść w tym roku od 4,4 do 15,4 mld zł, natomiast po uwzględnieniu kosztów pośrednich (związanych z mniejszą produktywnością, absencją w pracy, wypłatą rent oraz przedwczesną śmiercią), w tym powikłań otyłości – nawet do 44,1 mld zł. Jednym z czynników sprzyjających nadmiernemu przyrostowi masy ciała jest regularne spożywanie słodkich napojów. Jednocześnie Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) oraz Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD), wskazują, że instrumenty fiskalne mogą przyczyniać się do kształtowania prozdrowotnych zachowań konsumentów. 1. Obowiązująca wysokość opłaty została przyjęta w 2020 r. i wydaje się znacząco odbiegać od aktualnych cen napojów. Tym samym, jest niewystarczająca, aby wpłynąć na zachowania konsumentów oraz realizować cele zdrowotne przyjęte przy wprowadzaniu opłaty. Według danych dotyczących sprzedaży napojów, w pierwszym roku obowiązywania opłaty nastąpił spadek sprzedaży napojów gazowanych o 19%, jednakże w kolejnych latach wielkość sprzedaży tych napojów powróciła do poziomu sprzed wprowadzenia opłaty. Niski udział opłaty „cukrowej” w cenie napoju zwiększa ich dostępność cenową. W napoju typu „cola” o pojemności 330 ml, którego aktualna cena wynosi ok. 4,85 zł, należna opłata od środków spożywczych to zaledwie 0,30 zł. Z kolei wysokość należnej opłaty od napoju energetycznego o pojemności 250ml, zawierającego 11g cukru oraz kofeinę i taurynę, to zaledwie 0,23 zł, podczas gdy cena tego napoju to ok. 6,49 zł. Zgodnie z zaleceniami dotyczącymi projektowania podatków behawioralnych, ich skuteczność uzależniona jest w szczególności od wysokości stawek podatkowych. Stawki podatkowe nie powinny być bardzo niskie, ponieważ wynikająca z tego zmiana w zachowaniach konsumentów i związane z nią korzyści zdrowotne mogą być zbyt małe, aby je zidentyfikować. W przypadku niskich poziomów opodatkowania dodatkowe koszty przestrzegania przepisów dla firm i organów podatkowych są trudne do uzasadnienia. 2. W obecnym stanie prawnym nie wszystkie koncentraty napojów podlegają opłacie od środków spożywczych. Opłatą objęte są wyłącznie koncentraty w postaci syropu. Natomiast koncentraty oferowane do sprzedaży w formie innej niż syrop (np. w stałej) nie są objęte opłatą. Powoduje to nierówne traktowanie podmiotów sprzedających koncentraty. Ponadto, obowiązująca maksymalna wysokość opłaty (1,20 zł za litr) w przypadku koncentratów jest nieproporcjonalnie niska w stosunku do zawartości cukru w skoncentrowanym produkcie. 3. Zgodnie z obowiązującymi przepisami ustawy, opłacie nie podlegają suplementy diety. Wiele wysoko słodzonych syropów owocowych, które do czasu wprowadzenia opłaty cukrowej były sprzedawane jako żywność wzbogacona, obecnie jest wprowadzanych do obrotu jako suplementy diety, co umożliwia unikanie opłaty. Jednocześnie produkty o niekorzystnym profilu żywieniowym (z uwagi na wysoką zawartość cukru) są oferowane w kategorii, która przez konsumentów postrzegana jest jako wspierająca zdrowie (suplementy diety). 4. W obecnym stanie prawnym opłacie od środków spożywczych nie podlegają napoje zawierające co najmniej 20% soku oraz do 5g cukru. Przedmiotowe wyłączenie z opłaty jest stosowane także w przypadku napojów, które zawierają kofeinę lub taurynę lub substancje słodzące. W celu unikania opłaty, w wielu napojach dokonano zmiany składu poprzez dodanie odpowiedniej ilości soku oraz obniżenie zawartości cukru na rzecz słodzików (np. aspartam, sukraloza, acesulfam k). Z uwagi na nieprecyzyjne przepisy, napoje takie nie podlegają opłacie pomimo zawartości substancji słodzących, które są objęte opłatą cukrową.

Zasadniczym celem projektowanych zmian w ustawie z dnia 11 września 2015 r. o zdrowiu publicznym jest: 1. Aktualizacja wysokości opłaty stałej i zmiennej za zawartość cukrów lub słodzików w napoju, opłaty stałej za zawartość kofeiny lub tauryny, które występują m.in. w napojach energetycznych oraz wysokości maksymalnej opłaty. W celu ograniczenia dostępności ekonomicznej napojów słodzonych przewiduje się podwyższenie wysokości opłaty: a) stałej za zawartość cukrów w ilości równej lub mniejszej niż 5g w 100 ml napoju, lub za zawartość w jakiejkolwiek ilości co najmniej jednej substancji słodzącej, o których mowa w rozporządzeniu nr 1333/2008: z 0,50 zł do 0,70 zł, b) zmiennej za każdy gram cukrów powyżej 5g w 100 ml napoju: z 0,05 zł do 0,10 zł, c) za zawartość dodatku kofeiny lub tauryny: z 0,10 zł do 1,00 zł, d) maksymalnej: z 1,20 zł do 1,80 zł - w przeliczeniu na 1 litr napoju; 2. Objęcie opłatą od środków spożywczych wszystkich koncentratów niezależnie od ich postaci (płynnej, półpłynnej, stałej, syropu), aby wyeliminować wątpliwości dotyczące objęcia opłatą tych produktów. Z uwagi na znacznie wyższą zawartość cukru w skoncentrowanym produkcie w stosunku do wyrobu gotowego do spożycia, proponuje się uzupełnienie regulacji o odrębną wysokość opłaty – 3 zł za litr lub kilogram koncentratu; 3. Objęcie opłatą od środków spożywczych suplementów diety w postaci napoju, z wyłączeniem tych suplementów diety, które oferowane są do sprzedaży w opakowaniach o objętości nieprzekraczającej 200 ml. Takie suplementy diety co do zasady sprzedawane są w aptece i wspomagają leczenie farmakologiczne, np. syrop prawoślazowy (Althaeae sirupus), syrop z rutyną, syrop z wyciągu z porostu islandzkiego. Wysokość opłaty w przypadku suplementów diety będzie zależna od postaci danego suplementu diety. W przypadku suplementów w postaci skoncentrowanej (np. syropu do rozcieńczenia) stosowana będzie stawka dla koncentratów, tj. 3 zł za litr lub kilogram koncentratu. Natomiast opłata od suplementów diety w postaci płynu do bezpośredniego spożycia będzie obliczana zależnie od zawartości cukru lub substancji słodzących – maksymalnie 1,80 zł za litr napoju; 4. Objęcie opłatą od środków spożywczych napojów zawierających co najmniej 20% soku oraz do 5g cukrów, które jednocześnie zawierają kofeinę lub taurynę lub substancje słodzące (np. napoje energetyczne, piwo bezalkoholowe, napoje zawierające substancje słodzące, o których mowa w rozporządzeniu nr 1333/2008).