Systemy tras rowerowych – koordynacja na poziomie lokalnym i krajowym

Głównym celem projektu ustawy jest umożliwienie stworzenia spójnego, bezpiecznego i funkcjonalnego systemu tras dla rowerów w Polsce. Projekt ten odzwierciedla rosnące znaczenie roweru jako środka transportu, narzędzia rekreacji i elementu turystyki. W szczególności ustawa ma na celu: - zapewnienie możliwości rozwoju tras dla rowerów o różnym charakterze (lokalne, regionalne i krajowe) w sposób spójny i skoordynowany w całym kraju, - przyspieszenie procesu realizacji inwestycji w zakresie dróg rowerowych w rozumieniu art. 8 ust. 11 ustawy z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych (Dz. U. z 2025 r. poz. 889), tworzących trasy dla rowerów przez zmniejszenie obciążeń formalno-prawnych, - wsparcie rozwoju turystyki i rekreacji przez tworzenie tras dla rowerów, które łączą różne atrakcje i regiony, oraz integrację polskiej sieci z europejską siecią tras rowerowych (EuroVelo), - zwiększenie możliwości korzystania i efektywności wydatkowania funduszy krajowych i zagranicznych oraz promocję współpracy między jednostkami samorządu terytorialnego w zakresie inwestycji rowerowych. Przyczyny i potrzeba rozwiązań planowanych w projekcie ustawy wynikają z następujących wyzwań: - rosnące znaczenie roweru w codziennym życiu – coraz więcej osób korzysta z roweru zarówno w celach transportowych, jak i rekreacyjnych; nowe przepisy mają umożliwić szybsze i bardziej efektywne tworzenie tras dla rowerów łączących różne miejscowości i regiony, - brak spójności infrastruktury – w wielu regionach infrastruktura dla rowerów jest rozproszona i niespójna: brakuje szczególnie logicznych połączeń między trasami dla rowerów, a projektowane fragmenty tras różnią się standardem, - wsparcie działań samorządów – inicjatywy i działania samorządów, w szczególności na poziomie województw, wykazały potrzebę stworzenia spójnych ram prawnych, które umożliwią lepsze planowanie i łączenie tras dla rowerów na różnych poziomach (lokalnym, regionalnym i krajowym), - integracja z europejskimi sieciami tras – Polska bierze udział w działaniach na rzecz rozwoju europejskiej sieci tras rowerowych (EuroVelo); projektowana ustawa ma wesprzeć harmonizację krajowych tras dla rowerów z trasami międzynarodowymi, co może zwiększyć znaczenie Polski jako kierunku turystyki rowerowej, - wpływ infrastruktury dla rowerów na gospodarkę i społeczeństwo – rozwój tras dla rowerów może mieć pozytywny wpływ na rozwój lokalnych społeczności, turystyki, usług towarzyszących (wypożyczalnie, serwisy, gastronomia) oraz zdrowia publicznego przez promowanie aktywności fizycznej. Przedstawiciele jednostek samorządu terytorialnego wielokrotnie zgłaszali wnioski i postulaty dotyczące uproszczenia prawa w zakresie budowy infrastruktury dla rowerów, w szczególności umożliwiającego realizację dróg rowerowych poza pasami drogowymi dróg publicznych. Podstawowy postulat dotyczył stworzenia odrębnych przepisów, które ułatwiłyby procedury administracyjne i inwestycyjne. Projekt ustawy stanowi zatem odpowiedź na te wnioski.

Proponuje się następujące rozwiązania prawne. Projekt ustawy ma charakter systemowy. Jej zasadniczym celem jest uporządkowanie, skoordynowanie i wzmocnienie działań jednostek samorządu terytorialnego w zakresie tworzenia i zarządzania trasami dla rowerów, bez ingerowania w podstawowe regulacje dotyczące dróg publicznych. Istotą projektowanych przepisów jest wyodrębnienie tras dla rowerów jako spójnych ciągów infrastruktury przeznaczonej do ruchu rowerów, niezależnie od statusu prawnego ich poszczególnych odcinków, które mogą przebiegać po drogach publicznych, drogach rowerowych lub innych drogach wewnętrznych. Pozwala to na odejście od dotychczasowego, fragmentarycznego podejścia do infrastruktury dla rowerów i umożliwia planowanie oraz zarządzanie trasami dla rowerów w sposób ciągły i funkcjonalny. Projektowana ustawa porządkuje podział tras dla rowerów na lokalne, regionalne i krajowe oraz tworzy pojęcia regionalnej i krajowej sieci tras dla rowerów, co umożliwia przypisanie odpowiedzialności organizacyjnej do właściwego szczebla jednostek samorządu terytorialnego oraz zapewnia ciągłość tras przekraczających granice administracyjne. Jednocześnie projekt ustawy precyzuje kompetencje organów jednostek samorządu terytorialnego w zakresie wyznaczania tras dla rowerów, współpracy z innymi jednostkami, zarządcami dróg publicznych oraz właścicielami lub zarządcami terenów, na których zlokalizowana jest infrastruktura dla rowerów. Kluczowym środkiem realizacji tych zadań jest mechanizm porozumień, które stanowią podstawę włączania poszczególnych odcinków dróg do tras dla rowerów oraz określają zasady finansowania, realizacji inwestycji i utrzymania infrastruktury, przy jednoczesnym poszanowaniu istniejących kompetencji i praw własności. Projekt ustawy wzmacnia rolę samorządu województwa jako podmiotu koordynującego rozwój regionalnych sieci tras dla rowerów poprzez wprowadzenie obowiązku opracowywania strategii i planów, prowadzenia elektronicznych rejestrów tras i porozumień, nadawania numerów i oznaczeń tras oraz gromadzenia danych o ruchu rowerowym. Na poziomie krajowym projektowana ustawa przewiduje wyznaczenie jednego marszałka województwa odpowiedzialnego za koordynację krajowej sieci tras dla rowerów, współpracę z ministrem właściwym do spraw transportu oraz działania o charakterze międzynarodowym, w tym związane z europejskimi trasami dla rowerów. Uzupełnieniem tych rozwiązań są instrumenty informacyjne i planistyczne w postaci corocznego raportu o trasach dla rowerów. Projekt ustawy zawiera również delegację dla ministra właściwego do spraw transportu do wydania rozporządzenia określającego korytarze krajowych tras dla rowerów oraz sposób oznaczania i numerowania tras dla rowerów. Odpowiadając na wnioski samorządów projekt ustawy wprowadza odrębny, kompleksowy i przyspieszony tryb przygotowania oraz realizacji inwestycji w zakresie dróg rowerowych zarządzanych przez jednostki samorządu terytorialnego, który stanowi alternatywę wobec ogólnych procedur planistyczno-budowlanych. Projekt ustawy zmierza do stworzenia spójnych ram prawnych umożliwiających sprawną lokalizację, nabywanie nieruchomości, realizację robót budowlanych oraz oddawanie do użytkowania tras dla rowerów o znaczeniu krajowym, regionalnym i lokalnym, przy jednoczesnym zapewnieniu ochrony interesów osób trzecich. Kluczowym rozwiązaniem jest ustanowienie decyzji o ustaleniu lokalizacji drogi rowerowej jako centralnego instrumentu procesu inwestycyjnego, który zastępuje szereg rozproszonych rozstrzygnięć wymaganych na podstawie innych ustaw. Decyzja ta łączy w sobie elementy lokalizacyjne, podziałowe i majątkowe, w tym zatwierdzenie podziałów nieruchomości, określenie linii rozgraniczających teren inwestycji, wskazanie nieruchomości przejmowanych z mocy prawa (tylko nieruchomości Skarbu Państwa i jednostek samorządu terytorialnego) lub objętych ograniczeniami w korzystaniu oraz określenie warunków ochrony środowiska, dóbr kultury i interesów osób trzecich. Przyjęcie takiej konstrukcji ma na celu ograniczenie liczby odrębnych postępowań administracyjnych oraz skrócenie całego procesu inwestycyjnego. Projekt ustawy przewiduje również jasno określony podział kompetencji pomiędzy organami administracji rządowej i samorządowej, uzależniony od rangi danej trasy dla rowerów, co zapewnia jednolitość rozstrzygnięć i czytelność procedur. Ustanowienie sztywnych terminów na wydanie decyzji lokalizacyjnej oraz wprowadzenie sankcji finansowych za ich przekroczenie stanowi środek dyscyplinujący organy administracji i ma gwarantować realną szybkość postępowań. Jednocześnie zachowano mechanizmy kontroli instancyjnej i sądowej, przy czym ograniczono możliwość podważania decyzji w całości, gdy ewentualne wady dotyczą jedynie fragmentów inwestycji, co służy stabilności procesu realizacyjnego. W zakresie gospodarki nieruchomościami prywatnymi projekt opiera się na zasadzie nabywania gruntów przede wszystkim w drodze umów (tj. zastosowanie znajdą przepisy Działu III ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2024 r. poz. 1145, z późn. zm.)), przy jednoczesnym wprowadzeniu szczególnych rozwiązań wywłaszczeniowych na wypadek braku porozumienia z właścicielami. W odniesieniu do nieruchomości Skarbu Państwa i jednostek samorządu terytorialnego przewidziano przechodzenie własności gruntów na rzecz tych jednostek z mocy prawa z chwilą ostateczności decyzji lokalizacyjnej. Jednocześnie projektowana ustawa gwarantuje prawo do odszkodowania ustalanego według wartości rynkowej, waloryzowanego i wypłacanego w określonych terminach, w tym z możliwością wypłaty zaliczki. Rozwiązania te mają zapewnić równowagę pomiędzy interesem publicznym a ochroną praw majątkowych. Projektowane przepisy przewidują ponadto uproszczenie i skrócenie procedur towarzyszących, takich jak uzyskiwanie opinii i zgód, w tym wodnoprawnych, a także wyłączenia stosowania niektórych regulacji dotyczących ochrony gruntów rolnych i leśnych czy usuwania drzew i krzewów, w zakresie niezbędnym do realizacji inwestycji. Wprowadzono także szczególne zasady dotyczące pozwolenia na budowę oraz ograniczenia możliwości stwierdzania nieważności ostatecznych decyzji po rozpoczęciu robót, co wzmacnia pewność prawną inwestora publicznego. Całość zaproponowanych środków realizacji zmierza do stworzenia efektywnego, przewidywalnego i odpornego na nadmierne opóźnienia mechanizmu realizacji infrastruktury dla rowerów, traktowanej jako istotny element systemu transportowego i polityki zrównoważonej mobilności, przy zachowaniu standardów ochrony prawnej i finansowej podmiotów, których interesy są dotknięte realizacją tych inwestycji. Środki realizacji przyjęte w projekcie ustawy mają zatem przede wszystkim charakter organizacyjny, koordynacyjny i informacyjny. Projektowana ustawa nie wprowadza nowych obowiązków inwestycyjnych ani nie zmienia zasad zarządzania drogami określonych w odrębnych przepisach, lecz tworzy ramy prawne umożliwiające jednostkom samorządu terytorialnego efektywne planowanie, realizację i utrzymanie tras dla rowerów oraz spójne rozwijanie ich sieci w skali całego kraju.