Ochrona osób eksmitowanych w postępowaniu egzekucyjnym

Celem projektu ustawy jest wprowadzenie na gruncie egzekucji administracyjnej minimalnej ochrony osób eksmitowanych przed eksmisją „na bruk”. Przepis art. 144 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U z 2025 r. poz. 132, z późn. zm.), zwanej dalej „u.p.e.a.”, odnosi się do egzekucji z nieruchomości lub lokalu (pomieszczenia) służących zaspokajaniu potrzeb mieszkaniowych zobowiązanego. Nie zawiera on jednak regulacji gwarantujących minimalną ochronę przed bezdomnością osobom, które nie są w stanie we własnym zakresie zaspokoić swoich potrzeb mieszkaniowych. Zgodnie z tym przepisem egzekutor usuwa z nieruchomości lub lokalu znajdujące się tam ruchomości i wzywa przebywające w nim osoby do jego opuszczenia, a w razie oporu może podjąć odpowiednie kroki w celu zastosowania przymusu bezpośredniego. Regulacja znajduje zastosowanie w toku egzekucji administracyjnej. Przepisy u.p.e.a. w przeciwieństwie do przepisów regulujących egzekucję sądową nie gwarantują eksmitowanym właściwej ochrony przed eksmisją „na bruk”. W szczególności nie przewidują: - możliwości wstrzymania eksmisji w okresie jesienno-zimowym, czyli od 1 listopada do 31 marca roku następnego, - możliwości wstrzymania eksmisji, jeżeli zobowiązanemu nie zostało wskazane tymczasowe pomieszczenie albo nie udzielono mu tymczasowego schronienia w noclegowni, schronisku dla osób bezdomnych albo schronisku dla osób bezdomnych z usługami opiekuńczymi, - uprawnienia do zawarcia umowy najmu socjalnego lokalu, - ochrony osób szczególnie chronionych (np. kobiet w ciąży, małoletnich, osób z niepełnosprawnościami, ubezwłasnowolnionych, bezrobotnych). Dopuszczenie eksmisji „na bruk” bez minimalnych gwarancji wobec osób, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb mieszkaniowych, prowadzi do naruszenia zasady poszanowania godności człowieka. Przepisy dotyczące eksmisji z lokalu mieszkalnego w ramach egzekucji administracyjnej mają zastosowanie m.in. w przypadku egzekucji prowadzonej na podstawie ustaw: z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji (Dz. U. z 2025 r. poz. 636, z późn. zm.), z dnia 12 października 1990 r. o Straży Granicznej (Dz. U. z 2025 r. poz. 914, z późn. zm.), z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej (Dz. U. z 2025 r. poz. 1312, z późn. zm.), z dnia 24 maja 2002 r. o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu (Dz. U. z 2025 r. poz. 902, z późn. zm.), a także ustaw przewidujących wydawanie decyzji dotyczących realizacji inwestycji infrastrukturalnych, takich jak np.: ustawa z dnia 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych (Dz. U. z 2024 r. poz. 311), ustawa z dnia 28 marca 2003 r. o transporcie kolejowym (Dz. U. z 2025 r. poz. 1234, z późn. zm.), ustawa z dnia 12 lutego 2009 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie lotnisk użytku publicznego (Dz. U. z 2024 r. poz. 1464). Na gruncie ustaw resortowych dodano przepisy, na mocy których w przypadku osób szczególnie chronionych, wobec których nie wydaje się decyzji o opróżnieniu lokalu mieszkalnego albo kwatery tymczasowej, organ właściwy do wydania takiej decyzji kieruje do sądu powszechnego pozew o opróżnienie lokalu mieszkalnego albo kwatery tymczasowej. Zmiany te zostały wprowadzone ustawą z dnia 12 września 2025 r. o zmianie niektórych ustaw w związku z określeniem zasad zakwaterowania funkcjonariuszy Policji, Straży Granicznej, Państwowej Straży Pożarnej, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Służby Ochrony Państwa oraz poprawy niektórych warunków pełnienia służb (Dz. U. poz. 1366). Opróżnienie lokalu nastąpi w trybie egzekucji sądowej, w której zapewniona jest minimalna ochrona przed eksmisją „na bruk”. Jednakże ustawa z dnia 12 września 2025 r. nie wprowadziła rozwiązań zapewniających ochronę przed eksmisją „na bruk”, w przypadku gdy opróżnienie lokalu następuje w trybie egzekucji administracyjnej. Takie sytuacje będą miały miejsce, gdy osoba eksmitowana nie należy do kategorii osób szczególnie chronionych albo gdy osoba eksmitowana stanie się osobą szczególnie chronioną po wydaniu decyzji o opróżnieniu lokalu. Ustawa ta nie wprowadziła również zmian w ustawach infrastrukturalnych, które przewidują wydawanie decyzji dotyczących realizacji inwestycji infrastrukturalnych i nakładających obowiązek opróżnienia lokalu.

Dla ustanowienia ochrony osób eksmitowanych w egzekucji administracyjnej wystarczająca jest zmiana u.p.e.a. oraz ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 725). Projektowane rozwiązania polegają na wprowadzeniu do u.p.e.a. regulacji, zgodnie z którymi: - opróżnienia lokalu (pomieszczenia) służącego zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych, co do zasady, nie dokonuje się w okresie od 1 listopada do 31 marca roku następnego, - egzekutor usunie osobę, o której mowa w art. 141 § 2 u.p.e.a. (zobowiązanego, członków jego rodziny i domowników oraz inne osoby zajmujące nieruchomość lub lokal), do innego lokalu (pomieszczenia), do którego tej osobie przysługuje tytuł prawny i w którym może zamieszkać, - jeżeli ww. osobie nie będzie przysługiwał tytuł prawny do innego lokalu lub pomieszczenia, w którym może zamieszkać, egzekutor nie dokona czynności do czasu, gdy gmina na wniosek organu egzekucyjnego nie zapewni tej osobie tymczasowego pomieszczenia, - jeżeli ww. osobie nie będzie przysługiwało prawo do tymczasowego pomieszczenia, egzekutor usunie ją do noclegowni, schroniska dla osób bezdomnych albo schroniska dla osób bezdomnych z usługami opiekuńczymi, w których tymczasowego schronienia udzieli gmina na wniosek organu egzekucyjnego, - egzekutor dokona czynności, jeżeli osobie, o której mowa w art. 141 § 2 u.p.e.a., zostanie zapewnione pomieszczenie odpowiadające wymogom tymczasowego pomieszczenia albo jeżeli osobie szczególnie chronionej (np. kobiecie w ciąży, małoletniemu) zostanie zapewniony lokal odpowiadający wymogom lokalu socjalnego. Ponadto zaproponowano rozwiązania zapewniające dodatkową ochronę w przypadku eksmisji osób szczególnie chronionych. Organ egzekucyjny zawiesi postępowanie egzekucyjne tym samym zawiadamiając wierzyciela, że obowiązek opróżnienia lokalu (pomieszczenia) służącego zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych dotyczy: 1) kobiety w ciąży, 2) małoletniego, osoby niepełnosprawnej w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2025 r. poz. 913, z późn. zm.) lub ubezwłasnowolnionej oraz osoby sprawującej nad taką osobą opiekę i wspólnie z nią zamieszkałą, 3) obłożnie chorego, który dysponuje dokumentem urzędowym lub zaświadczeniem lekarskim stwierdzającym stan zdrowia, w którym chory bez narażenia życia lub zdrowia nie może prowadzić normalnej egzystencji, 4) emeryta lub rencisty spełniającego kryteria do otrzymania świadczenia z pomocy społecznej, 5) osoby posiadającej status bezrobotnego w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 20 marca 2025 r. o rynku pracy i służbach zatrudnienia (Dz. U. z 2025 r. poz. 620, z późn. zm.). Wierzyciel skieruje wówczas powództwo do sądu powszechnego o ustalenie uprawnienia ww. osób do zawarcia umowy najmu socjalnego lokalu. Planowane rozwiązania zakładają wprowadzenie na gruncie egzekucji administracyjnej ochrony osób eksmitowanych podobnej do tej, jaka obowiązuje w egzekucji sądowej. Dlatego zaproponowany katalog osób szczególnie chronionych jest analogiczny do katalogu osób, wobec których sąd powszechny nie może orzec o braku uprawnienia do zawarcia umowy najmu socjalnego lokalu w egzekucji sądowej zgodnie z obowiązującym art. 14 ust. 4 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego. Podobne rozwiązanie zostało wprowadzone również w tzw. ustawach resortowych ww. ustawą z dnia 12 września 2025 r. Na gruncie tych ustaw nie wydaje się decyzji o opróżnieniu lokalu mieszkalnego albo kwatery tymczasowej, m.in. wobec kobiet w ciąży, małoletnich, a także emerytów lub rencistów spełniających kryteria do otrzymania wszelkich świadczeń z pomocy społecznej np. w formie usług, jak również świadczeń przysługujących osobom spełniającym kryteria dochodowe. W takim przypadku wierzyciel kieruje do sądu powszechnego pozew o opróżnienie lokalu mieszkalnego albo kwatery tymczasowej oraz o orzeczenie o uprawnieniu do zawarcia umowy najmu socjalnego lokalu. Organ egzekucyjny podejmie postępowanie po złożeniu przez gminę oferty zawarcia umowy najmu socjalnego lokalu, po otrzymaniu zawiadomienia od wierzyciela o wydaniu prawomocnego orzeczenia sądu o braku uprawnienia do zawarcia umowy najmu socjalnego lokalu, w przypadku zapewnienia lokalu odpowiadającego wymogom lokalu socjalnego albo w przypadku wypłacenia zobowiązanemu po wszczęciu postępowania egzekucyjnego odszkodowania albo zaliczki na poczet odszkodowania za utratę własności lokalu (pomieszczenia) podlegającego opróżnieniu. Ponadto zaproponowano wyłączenie ochrony przed eksmisją „na bruk”, jeżeli zobowiązanemu zostało wypłacone odszkodowanie albo zaliczka na poczet odszkodowania za utratę własności lokalu (pomieszczenia) podlegającego opróżnieniu, służącego zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych. Ochrona nie będzie także stosowana wobec zobowiązanego, gdy decyzja o opróżnieniu lokalu (pomieszczenia) służącego zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych została wydana w związku z wykraczaniem przez niego w sposób rażący lub uporczywy przeciwko porządkowi domowemu, albo niewłaściwym zachowaniem czyniącym uciążliwym korzystanie z innych lokali w budynku albo zajęciem lokalu (pomieszczenia) bez tytułu prawnego, a także w przypadku wydania wobec zobowiązanego orzeczenia, z którego wynika, że stosował on przemoc domową. Zaproponowano zmiany przepisów art. 4 ust. 2a oraz art. 25c ustawy o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego. Zmiany te mają charakter dostosowawczy do zmian wprowadzanych w u.p.e.a. Polegają na dodaniu przepisów w zakresie opróżnienia lokalu (pomieszczenia) służącego zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych w toku administracyjnego postępowania egzekucyjnego. Oczekuje się, że efektem projektowanych regulacji będzie zapewnienie w toku egzekucji administracyjnej minimalnej ochrony przed eksmisją „na bruk” osobom, o których mowa w art. 141 § 2 u.p.e.a., które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb mieszkaniowych.