Rozszerzenie jurysdykcji karnej na zbrodnie międzynarodowe

Celem projektowanych zmian w ustawie o zmianie ustawy - Kodeks karny oraz ustawy - Kodeks postępowania karnego jest zmiana przepisów odnoszących się do zakresu jurysdykcji uniwersalnej polskich organów postępowania karnego. W obecnym stanie prawnym występuje kilka problemów związanych z zakresem jurysdykcji uniwersalnej [1] w Polsce. Należy wskazać na następujące kwestie: - niezależnie od przepisów obowiązujących w miejscu popełnienia przestępstwa, ustawę karną polską stosuje się zarówno wobec obywatela polskiego, jak i cudzoziemca (którego Polska nie postanowiła wydać innemu państwu), w przypadku popełnienia poza terytorium Polski: a) przestępstwa, do którego ścigania Polska jest zobowiązana na mocy umowy międzynarodowej, b) przestępstwa określonego w Rzymskim Statucie Międzynarodowego Trybunału Karnego, sporządzonym w Rzymie dnia 17 lipca 1998 r. (dalej jako „Statut”). Powyższe dwie kategorie przestępstw będą nazywane dalej łącznie jako „przestępstwa konwencyjne”. Zakres przestępstw określonych w Statucie, do którego odsyła polski kodeks karny (dalej jako „k.k.” albo „Kodeks karny”), nie jest dostatecznie precyzyjny. Polski Kodeks karny odsyła bowiem do Statutu w ogólności, a nie tylko do zbrodni, wchodzących w zakres bezpośredniej jurysdykcji Międzynarodowego Trybunału Karnego (ludobójstwo, zbrodnie przeciwko ludzkości, zbrodnie wojenne i zbrodnię agresji, uregulowane w art. 5 Statutu), ale również do przestępstw przeciwko wymiarowi sprawiedliwości, uregulowanych w art. 70 Statutu. Zakres odesłania nie powinien jednak uwzględniać przestępstw uregulowanych w art. 70 Statutu, jest więc zbyt szeroki i zasługuje na zmianę [2], - niezależnie od przepisów obowiązujących w miejscu popełnienia przestępstwa, ustawę karną polską stosuje się wobec cudzoziemca, którego Polska nie postanowiła wydać innemu państwu, w przypadku popełnienia ww. przestępstw konwencyjnych, poza terytorium Polski. Taki stan prawny nie dopuszcza wszczęcia postępowania karnego wobec cudzoziemca, który przebywa poza terytorium Polski i popełnił przestępstwo konwencyjne. Takie zawężenie możliwości ścigania cudzoziemcy w ramach jurysdykcji uniwersalnej nie wydaje się uzasadnione i zasługuje na zmianę, - na gruncie k.k. istnieje bezwarunkowa możliwość wszczęcia oraz prowadzenia postępowania karnego, jeżeli cudzoziemiec popełnił poza terytorium Polski przestępstwo o charakterze terrorystycznym, przestępstwo przeciwko interesom Rzeczypospolitej Polskiej, obywatela polskiego, polskiej osoby prawnej lub polskiej jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej (dalej jako „przestępstwa ścigane na podstawie art. 110 § 1 Kodeksu karnego”). Powyższa możliwość dotyczy również cudzoziemca [3] gdy popełnił ww. przestępstwa konwencyjne. Istnienie bezwarunkowej możliwości wszczęcia albo kontynuowania postępowania karnego w przypadkach wskazanych wyżej nie jest jednak zawsze konieczne, szczególnie w przypadkach, gdy czyn zabroniony nie posiada żadnego związku (łącznika) z Polską, zaś jego sprawca będący cudzoziemcem przebywa poza terytorium Polski. Taki stan prawny zasługuje na zmianę. __________________________________________________ [1] Zwana także pod pojęciem „represja wszechświatowa”. [2] Brak jest wyodrębnionych danych statystycznych dotyczących liczby spraw prowadzonych na podstawie art. 113 k.k. w związku z przestępstwami określonymi w art. 70 Statutu. [3] W tym kontekście, w obowiązującym aktualnie brzmieniu art. 113 k.k., chodzi o cudzoziemca, którego Polska nie zdecydowała się wydać innemu państwu.

Rozwiązaniem zaprezentowanych problemów jest nowelizacja przepisów ustawy – Kodeks karny (dalej jako „k.k.”) oraz ustawy – Kodeks postępowania karnego (dalej jako „k.p.k.”). Zmiany w Kodeksie karnym Projektowana zmiana art. 113 k.k. zakłada: - doprecyzowanie zakresu przestępstw określonych w Statucie, do których odsyła k.k. Zgodnie z projektowanym brzmieniem przepisu, k.k. będzie odsyłał tylko do przestępstw określonych w art. 5-8bis Statutu [4]. W ten sposób usunięte zostaną wątpliwości odnośnie do zakresu przedmiotowego jurysdykcji uniwersalnej, tak że obejmie ona jedynie najpoważniejsze zbrodnie, co wpłynie pozytywnie na efektywność ścigania innych przestępstw, - usunięcie z przepisu zwrotu „którego nie postanowiono wydać”. Zmiana ta umożliwi wszczęcie postępowania karnego w sytuacji, gdy sprawca będący cudzoziemcem nie przebywa na terytorium Polski. Aktualnie wszczęcie postępowania karnego wobec cudzoziemca jest bowiem dopuszczalne tylko, gdy nie doszło do wydania takiej osoby, nie nastąpiło przekazanie na podstawie europejskiego nakazu aresztowania, ani też dostarczenie Międzynarodowemu Trybunałowi Karnemu oraz znajduje się on na terytorium Polski. Zmiany w Kodeksie postępowania karnego Projektowane dodanie art. 10 § 3 k.p.k. zakłada wprowadzenie wymogu zgody Prokuratora Generalnego na wszczęcie lub kontynuowanie postępowania karnego w sprawie o przestępstwa: - konwencyjne [5] , - ścigane na podstawie art. 110 § 1 Kodeksu karnego [6], jeżeli sprawcą przestępstwa z co najmniej jednej z powyższych kategorii był cudzoziemiec przebywający poza terytorium Polski. W takiej sytuacji zgoda albo brak zgody Prokuratora Generalnego na ściganie będzie uwzględniać ważny interes państwa lub interes międzynarodowy. Zgoda Prokuratora Generalnego nie będzie miała charakteru arbitralnego i powinna uwzględniać ważny interes państwa lub interes międzynarodowy w ściganiu przestępstwa konwencyjnego albo cudzoziemca, który popełnił za granicą przestępstwo o charakterze terrorystycznym, nie mające żadnego związku z Polską. Dokonując oceny istnienia wskazanego interesu Prokurator Generalny powinien wziąć pod uwagę przede wszystkim to, czy w świetle okoliczności faktycznych danej sprawy możliwym będzie zrealizowanie celów postępowania karnego. Może bowiem okazać się, że zakładany cel okaże się nie tylko bardzo trudny do zrealizowania z powodu czasu potrzebnego do podjęcia i wykonania wnioskowanych czynności dowodowych, lecz również łączący się z wydatkowaniem znacznych kosztów oraz koniecznością zaangażowania wielu organów w procedurę pomocy prawnej. Odwołania się do ważnego interesu państwa lub interesu międzynarodowego pozwoli Prokuratorowi Generalnemu uwzględnić także względy natury politycznej przemawiające za albo przeciw wszczęciu lub kontynuowanie postępowania, jeżeli jego sprawcą jest cudzoziemiec przebywający poza terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Jednym z jego przejawów będzie też sytuacja, gdy obowiązek ścigania wynika z wiążącego RP prawa międzynarodowego [7]. Projektowana zmiana art. 237 § 3 pkt 19 k.p.k. zakłada doprecyzowanie odesłania do przepisów Statutu poprzez wprowadzenie odesłania do art. 8bis Statutu (oprócz istniejącego już odesłania do art. 5-8 Statutu), który dotyczy opisu znamion zbrodni agresji.

Przepisy przejściowe Projektowane przepisy przejściowe zakładają, że: - prowadzenie postępowania karnego dotyczącego przestępstw konwencyjnych albo przestępstw ściganych na podstawie art. 110 § 1 Kodeksu karnego, które było wszczęte i niezakończone przed dniem wejścia w życie ww. zmian Kodeksu karnego oraz Kodeksu postępowania karnego wobec cudzoziemca przebywającego poza terytorium Polski, będzie podlegało wymogowi zgody Prokuratora Generalnego na kontynuowanie postępowania karnego. Zgoda ta będzie uwzględniać ważny interes państwa lub interes międzynarodowy, toczące się postępowanie karne dotyczące przestępstw wymienionych w art. 70 Statutu będzie co do zasady umarzane. Jednak postępowanie karne wszczęte na ww. podstawie będzie mogło być kontynuowane, gdy sprawcą jest obywatel Polski albo gdy czyn zabroniony jest zagrożony karą przekraczającą 2 lata pozbawienia wolności, a sprawca, cudzoziemiec, przebywa na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i nie postanowiono go wydać. W powyższych dwóch przypadkach będę miały zastosowanie odpowiednio art. 109 k.k. i art. 110 § 2 k.k. ------------------------------------------------------------------------------- [4] Zbrodnia ludobójstwa, zbrodnie przeciwko ludzkości, zbrodnie wojenne i zbrodnia agresji. [5] Przestępstwa popełnione poza terytorium Polski, do których ścigania Polska jest zobowiązana na mocy umowy międzynarodowej oraz przestępstwa określone w Statucie, do których odsyła polski kodeks karny. [6] Przestępstwo o charakterze terrorystycznym, przestępstwo przeciwko interesom Rzeczypospolitej Polskiej, obywatela polskiego, polskiej osoby prawnej lub polskiej jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej, popełnione poza terytorium Polski przez cudzoziemca. [7] Np. zgodnie z art. 19 ust. 1 lit. e) dyrektywy z dnia 15 marca 2017 r. Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/541 w sprawie zwalczania terroryzmu i zastępująca decyzję ramową Rady 2002/475/WSiSW oraz zmieniająca decyzję Rady 2005/671/WSiSW ściganie tego typu przestępstw przeciwko instytucjom lub obywatelom danego państwa członkowskiego lub przeciwko instytucji.