Nowe środki zapobiegawcze – zakaz opuszczania UE i unieważnianie paszportów

Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego[1], dalej „k.p.k.”, ustanawia w art. 277 § 1 środek zapobiegawczy w postaci zakazu opuszczania przez oskarżonego kraju, który może być połączony z zatrzymaniem mu paszportu lub innego dokumentu uprawniającego do przekroczenia granicy albo z zakazem wydania takiego dokumentu, o ile zachodzi uzasadniona obawa ucieczki. Na jego zastosowanie na podstawie art. 252 k.p.k. przysługuje zażalenie. Jednakże takie ukształtowanie środków zapobiegawczych w ramach ww. przepisu: - uniemożliwia samodzielne zastosowanie środka zapobiegawczego w postaci zatrzymania lub zakazu wydania dokumentu paszportowego; - nie przewiduje możliwości unieważnienia dokumentu paszportowego; - w przypadka opuszczenia przez oskarżonego (podejrzanego) kraju stosowanie zakazu jest bezprzedmiotowe, co w efekcie uniemożliwia zastosowanie zatrzymania lub odmowy wydania dokumentu paszportowego na podstawie k.p.k.; - nie uwzględnia osób, które z uwagi na sytuację życiową pracują lub przebywają na terytorium Unii Europejskiej – w przypadku zastosowania zakazu opuszczania kraju mogą one utracić źródło przychodu lub więzi rodzinne. Ponadto w polskim systemie prawnym, niezależnie od środków zapobiegawczych przewidzianych w prawie karnym, istnieje procedura administracyjna umożliwiająca odmowę wydania lub unieważnienie dokumentu paszportowego na wniosek prokuratora, na podstawie art. 54 ust. 1 pkt 2 oraz art. 70 ust. 2 pkt 11 lit. b ustawy z dnia 27 stycznia 2022 r. o dokumentach paszportowych[2], bez uprzedniego wydania w postępowaniu przygotowawczym postanowienia o zastosowaniu środka zapobiegawczego z art. 277 § 1 k.p.k. W przypadku jej zastosowania, osoba, której dotyczy odmowa wydania lub unieważnienie dokumentu paszportowego w trybie administracyjnym ma możliwość jedynie złożenia skargi do sądu administracyjnego. Skarga taka podlega badaniu wyłącznie pod względem formalnym – sąd nie ocenia przyczyn dla których prokurator wystąpił o odmowę lub unieważnienie dokumentu paszportowego, a jedynie bada czy uprawniony podmiot złożył stosowny wniosek w ramach postępowania przygotowawczego. __________ [1] Dz. U. z 2025 r. poz. 46 i 304. [2] Dz. U. z 2024 r. poz. 1063 oraz z 2025 r. poz. 1006.

Projektowana regulacja ma na celu wprowadzenie zmian w Kodeksie postępowania karnego (art. 277 § 1) przez wprowadzenie środka zapobiegawczego w postaci zakazu opuszczania terytorium Unii Europejskiej, unieważnienia dokumentu paszportowego oraz możliwość orzeczenia jako samodzielnych środków: zakazu opuszczania kraju lub Unii Europejskiej lub tych dotyczących dokumentu paszportowego – odmowy wydania lub unieważnienie dokumentu. Proponowana zmiana przyczyni się do zwiększenia elastyczności w zakresie stosowania środków zapobiegawczych przez możliwość orzeczenia zakazu opuszczania Unii Europejskiej oraz samodzielnego stosowania środka karnego w postaci zatrzymania dokumentu paszportowego lub innego dokumentu uprawniającego do przekroczenia granicy, unieważnienia takiego dokumentu lub zakazu jego wydania. Podkreślić należy, że nie będzie to stanowiło nadmiernej dolegliwości dla osób, które ze względów życiowych przebywają poza krajem, ale na terytorium Unii Europejskiej. Natomiast wobec osób przebywających poza terytorium Unii Europejskiej możliwe będzie zastosowanie samodzielnego środka zapobiegawczego w postaci zatrzymania dokumentu paszportowego lub innego dokumentu uprawniającego do przekroczenia granicy, unieważnienia takiego dokumentu lub zakazu jego wydania. Ponadto samodzielne zastosowanie środka zapobiegawczego dotyczącego dokumentu paszportowego będzie podlegać merytorycznej kontroli sądowej, co odpowiadać będzie wymogom gwarancyjnym procedury karnej i nie będzie powodować wątpliwości w zakresie zgodności z Konstytucją RP. W związku z nowelizacją konieczne są zmiany wynikowe w ustawie o dokumentach paszportowych: • art. 54 w ust. 1 pkt 1 i 2 – organ paszportowy, do którego wpłynął wniosek o wydanie dokumentu paszportowego, odmówi wydania dokumentu paszportowego: 1) na wniosek sądu: a) prowadzącego postępowanie w sprawie o przestępstwo lub przestępstwo skarbowe przeciwko osobie ubiegającej się o dokument paszportowy i wobec której orzeczono na podstawie odrębnych przepisów zakaz wydania dokumentu, b) prowadzącego postępowanie w sprawie nieletniego przeciwko osobie ubiegającej się o dokument paszportowy i wobec której orzeczono na podstawie odrębnych przepisów zakaz wydania dokumentu, c) prowadzącego postępowanie cywilne w sprawie osoby, wobec której orzeczono na podstawie odrębnych przepisów zakaz wydania dokumentu; 2) na wniosek organu: a) prowadzącego postępowanie przygotowawcze w sprawie o przestępstwo lub przestępstwo skarbowe przeciwko osobie ubiegającej się o dokument paszportowy i wobec której orzeczono na podstawie odrębnych przepisów zakaz wydania dokumentu paszportowego, b) wykonującego orzeczenie w sprawie o przestępstwo lub przestępstwo skarbowe, prowadzonej przeciwko osobie ubiegającej się o dokument paszportowy i wobec której orzeczono na podstawie odrębnych przepisów zakaz wydania dokumentu; • art. 70 w ust. 2 w pkt 11 lit. a i b – w okresie ważności dokument paszportowy unieważnia się w przypadku wniosku o unieważnienie dokumentu paszportowego złożonego przez: a) sąd prowadzący przeciwko posiadaczowi dokumentu paszportowego, wobec, którego zastosowano na podstawie odrębnych przepisów unieważnienie dokumentu paszportowego sprawę o przestępstwo lub przestępstwo skarbowe, postępowanie w sprawie nieletniego lub postępowanie cywilne, b) organ prowadzący postępowanie przygotowawcze, organ postępowania wykonawczego w sprawie o przestępstwo lub przestępstwo skarbowe przeciwko posiadaczowi dokumentu paszportowego, wobec, którego zastosowano na podstawie odrębnych przepisów unieważnienie dokumentu paszportowego; • art. 82 ust. 1 pkt 7 – nadanie wprowadzeniu do wyliczenia następującego brzmienia: „7) informacje o zastosowaniu oraz uchyleniu lub zmianie środka zapobiegawczego w postaci: zakazu opuszczania kraju, zakazu opuszczania terytorium Unii Europejskiej, zatrzymania dokumentu paszportowego, unieważnienia takiego dokumentu przez uprawniony organ lub zakazu wydania:”.