Poszerzenie katalogu czynów w Krajowym Rejestrze Karnym

Przedmiotowy projekt stanowi odpowiedź na ponawiane w ostatnich latach postulaty Rzecznika Praw Obywatelskich w zakresie: - ograniczenia katalogu czynów karalnych, w związku z popełnieniem których dane nieletniego są gromadzone w Rejestrze z dostępem ograniczonym, - wprowadzenia normy wyraźnie zobowiązującej sąd do wskazania w orzeczeniu kończącym, czy dane o osobie, wobec której postępowanie się toczyło, mają być zamieszczone w odpowiednim Rejestrze, czy mają być z niego wyłączone.

Projektowane rozwiązania: 1) Poszerzenie katalogu czynów karalnych, w związku z popełnieniem których dane nieletniego nie będą gromadzone w Rejestrze z dostępem ograniczonym W obecnym stanie prawnym w Rejestrze z dostępem ograniczonym gromadzi się dane nieletnich, wobec których prawomocnie orzeczono środki wychowawcze, środek poprawczy lub środek leczniczy na podstawie ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich[1], dalej jako: „WspierResNielU” w sprawach o czyny karalne z: • art. 201 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny[2], dalej „kk”, chyba że zostały popełnione na szkodę małoletniego; • art. 202 § 1 kk; • art. 202 § 3 kk, polegających na prezentowaniu treści pornograficznych związanych z prezentowaniem przemocy lub posługiwaniem się zwierzęciem; • art. 202 § 4a kk; • art. 202 § 4b kk, polegających na przechowywaniu lub posiadaniu treści pornograficznych przedstawiających wytworzony albo przetworzony wizerunek małoletniego uczestniczącego w czynności seksualnej; • art. 202 § 4c kk; • art. 204 § 1 i 2 kk, chyba że zostały popełnione na szkodę małoletniego; Uzasadnienie pierwotnego projektu ustawy nie wyjaśnia, jakimi motywami kierował się projektodawca, wyłączając spod zakresu ogólnej regulacji w postaci gromadzenia danych o nieletnich w Rejestrze z dostępem ograniczonym czynu karnego z art. 200 § 1 k.k. Można założyć, że chodziło o uchylenie wobec takiego nieletniego dodatkowej, prawnej konsekwencji popełnionego przez niego czynu karalnego w postaci współżycia seksualnego takiego nieletniego z małoletnim za ich obopólną zgodą. Powyższe rozwiązanie wydaje się racjonalne w świetle konsekwencji związanych z wpisem do Rejestru i nie jest kwestionowane ani w doktrynie, ani w orzecznictwie.

Jednak koniecznym jest podjęcie interwencji legislacyjnej zmierzającej do uchylenia paradoksu, polegającego na tym, że obecnie nieletni podlega wpisowi do Rejestru za czyn karalny o znacznie niższym ładunku karygodności, popełniony niejako na przedpolu faktycznego współżycia z małoletnim (które to współżycie przecież z wpisu do Rejestru zostało wyłączone), a polegający jedynie na składaniu propozycji o charakterze seksualnym małoletniemu poniżej lat 15 za pośrednictwem systemu teleinformatycznego lub sieci telekomunikacyjnej. Tym samym za paradoks uznać należy, że w obecnym stanie prawnym, gdyby nieletni – zamiast składania ww. propozycji – doprowadził do współżycia z małoletnim – jego dane nie zostałyby umieszczone w Rejestrze, gdyż to zachowanie pozostaje „pod ochroną” wyłączenia przewidzianego przez art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy. Skoro jednak taki nieletni zatrzymał się „na przedpolu” czynu z art. 200 § 1 k.k., to z takiego wyłączenia nie korzysta, a jego dane zostają, co do zasady, zamieszczone w Rejestrze.

Podobne zastrzeżenia można wyrazić wobec obowiązkowego umieszczania w Rejestrze danych tych nieletnich, którzy popełnili czyny określone w art. 200 § 3 i § 4 k.k. Jakkolwiek oczywistym jest, że w określonym układzie faktycznym i procesowym czyny te wymagają stanowczej reakcji sądu, to jednak nie wydaje się, żeby w przypadku tych zachowań konieczną i obligatoryjną, dodatkową reakcją „wychowawczą” było, oprócz zastosowania środków przewidzianych w WspierResNielU, umieszczenie danych nieletniego w Rejestrze z dostępem ograniczonym. Zauważenia wymaga, że wpisanie danych nieletniego do Rejestru z dostępem ograniczonym wiąże się z poważnymi konsekwencjami, mimo że rejestr ten ma charakter niepubliczny. Głównymi skutkami takiego wpisu są : • ograniczenia w dostępie do określonych zawodów i funkcji; • kwestie społeczne – mimo, że rejestr ma dostęp ograniczony, jego istnienie może być znane w środowisku lokalnym, co prowadzi do wykluczenia społecznego; może także mieć wpływ na edukację, relacje społeczne oraz szanse na resocjalizację; • długoterminowe skutki prawne – wpis może być uwzględniany przy orzekaniu w przyszłości, np. przy kolejnych czynach karalnych lub w postępowaniu o ograniczenie władzy rodzicielskiej; dane w Rejestrze są przechowywane przez wiele lat, nawet po osiągnięciu pełnoletniości; • brak automatycznego wykreślenia – nieletni nie jest wykreślany z rejestru automatycznie po osiągnięciu pełnoletniości; wykreślenie może nastąpić tylko na podstawie decyzji sądu i po spełnieniu określonych warunków.

Wobec powyższego konsekwencje, które nieletni ponosi w takiej sytuacji, są niewspółmiernie wysokie w stosunku do stworzonego przez niego zagrożenia. Na podstawie art. 18 ust. 4 ustawy dane nieletniego co do zasady usuwa się z Rejestru dopiero po upływie 10 lat od dnia ukończenia przez niego 18. roku życia. Co przy tym oczywiste, i co nie wymaga dodatkowego uzasadnienia, fakt ujawnienia danych nieletniego w Rejestrze może wpłynąć nie tylko na jego relacje społeczne, w tym możliwość starania się o pracę, ale także na jego zdrowie psychiczne i skuteczność podejmowanej terapii związanej z ewentualnymi zaburzeniami. Powyższy stan normatywny wywołuje uzasadnione zastrzeżenia co do racjonalności i celowości przyjętej regulacji w zakresie ustawowych wyłączeń z gromadzenia danych nieletnich w Rejestrze, a w konsekwencji skutkuje potrzebą jej sanacji.

2) Realizacja konstytucyjnej zasady sprawiedliwości proceduralnej poprzez wprowadzenie normy, zgodnie z którą orzeczenie o odpowiedzialności w sprawie o przestępstwo (czyn karalny) określone w art. 2 nowelizowanej ustawy będzie musiało zawierać wyraźne stwierdzenie o zamieszczeniu danych o osobie, wobec której postępowanie się toczy, w odpowiednim Rejestrze i, w przypadku decyzji sądu o wyłączeniu zamieszczenia danych takiej osoby z właściwego Rejestru, także rozstrzygnięcie o takim wyłączeniu.

________________________________________________________________ [1] Dz. U. z 2022 poz. 1700, z późn. zm. [2] Dz. U. z 2024 r. poz.17