Uchylanie błędnych decyzji ZUS i ponowne rozpatrzenie sprawy

Celem przedkładanego projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego jest rozszerzenie katalogu sytuacji, w których sąd odwoławczy rozpoznający w pierwszej instancji odwołanie od decyzji organu rentowego w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych będzie uprawniony do wydania wyroku uchylającego zaskarżoną decyzję i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia (orzeczenie kasatoryjne). Proponowane rozwiązanie ukierunkowane jest przede wszystkim na usprawnienie przebiegu postępowania rozpoznawczego, a tym samym na skrócenie okresu oczekiwania przez stronę na wydanie orzeczenia prawomocnie kończącego postępowanie w sprawie. Dążenia te wpisują się w realizację konstytucyjnego uprawnienia obywateli do sprawiedliwego i sprawnego rozstrzygnięcia ich sprawy przez niezależny sąd, którego źródłem jest art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. W obecnym stanie prawnym, sąd pierwszej instancji – co do zasady – nie może orzekać kasatoryjnie, tj. uchylić zaskarżonej decyzji i przekazać sprawy organowi rentowemu do ponownego rozpatrzenia. Wyjątek od tej reguły statuuje art. 477[14] § 2[1] ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 1568, z późn. zm.), zwanej dalej „k.p.c.”, dodany w drodze nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1469). Przedmiotowy przepis umożliwia wydanie wyroku uchylającego decyzję organu rentowego i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia, przy czym uprawnienie do zastosowania tej instytucji ograniczone jest przedmiotowo i podmiotowo. W aktualnym brzmieniu przepis ten ma bowiem zastosowanie jedynie do wybranych rodzajowo decyzji (nakładających zobowiązanie, ustalających wymiar tego zobowiązania lub obniżających świadczenie), jak również – od strony podmiotowej – przysługuje wyłącznie w odniesieniu do ubezpieczonego, będącego adresatem rozstrzygnięcia. Dodatkowo, warunkiem jego zastosowania są jedynie kwalifikowane wady decyzji, stanowiące rażące naruszenie przepisów o postępowaniu przed organem rentowym, czyli takie, które są „widoczne gołym okiem”. Ze względu na szczególny charakter unormowania wynikającego z art. 477[14] § 2[1] k.p.c. przyjmuje się, że podstawą wydania orzeczenia kasatoryjnego jest dostrzeżenie przez sąd tylko takich kardynalnych wad o charakterze formalnoprocesowym, które w gruncie rzeczy dyskwalifikują ocenianą w postępowaniu sądowym decyzję jako rozstrzygnięcie o charakterze władczym. Możliwość zastosowania tej instytucji z uwagi na jej aktualną konstrukcję ograniczona jest zatem do skrajnych przypadków, w których zaskarżona odwołaniem decyzja w zasadzie stwarza tylko pozór rozstrzygnięcia kończącego postępowanie przed organem rentowym. Podczas gdy w rzeczywistości nie zaistniały jeszcze warunki do tego, aby sprawa prowadzona przed organem rentowym została zakończona w sposób stanowczy i definitywny (por. komentarz do art. 477[14] § 2[1] k.p.c. red. nacz. Rylski/red. cz. III Olaś 2024, wyd. 3/Dominik Wajda). Praktyka wskazuje natomiast, że także inne rodzajowo decyzje niż te wymienione w art. 477[14] § 2[1] k.p.c., stanowiące przedmiot postępowania odwoławczego, bywają dotknięte wadami w zakresie treści (brak oznaczenia stron, niewskazanie sposobu obliczenia świadczenia lub składki), sposobu wydania (wydanie przez osobę nieuprawnioną) i postępowania je poprzedzającego (bez podstawy prawnej lub przedwcześnie – bez zachowania terminów lub przesłanek wydania), które dyskwalifikują te rozstrzygnięcia jako akt administracyjny. Z uwagi na fakt, że decyzje te nie spełniają przesłanek przedmiotowych wynikających z art. 477[14] § 2[1] k.p.c., mogą one zostać wyeliminowane z obrotu prawnego dopiero na etapie postępowania drugoinstancyjnego w trybie art. 477[14a] k.p.c. bądź w toku postępowania przed Sądem Najwyższym. Obowiązujące przepisy procedury cywilnej nie dają zatem w chwili obecnej uniwersalnej możliwości osiągnięcia pożądanego efektu już na etapie postępowania pierwszoinstancyjnego, gdyż nie można tego skutku osiągnąć w wyniku zmiany zaskarżonej decyzji albo oddalenia odwołania, tj. tych rozstrzygnięć, do wydania których uprawniony jest sąd pierwszej instancji. W tego rodzaju przypadkach, brak możliwości sanowania wad rozstrzygnięcia organu rentowego na etapie postępowania przed sądem pierwszej instancji stawia pod znakiem zapytania sens prowadzenia przez ten sąd jakiegokolwiek postępowania dowodowego. Równolegle zaś na tle spraw, w których różne rodzajowo decyzje dotknięte są wadami, innymi niż te, które mieszczą się w dyspozycji art. 477[14] § 2[1] k.p.c. i kwalifikowane są jako rażące naruszenie przepisów o postępowaniu przed organem rentowym, w odbiorze społecznym zarysowuje się przeświadczenie społeczne, że w zbyt dużej liczbie spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych ciężar prowadzenia postępowania dowodowego został przesunięty na etap sądowego postępowania odwoławczego. Znalazło to swój wydźwięk w propozycjach deregulacyjnych (nr MS 47-448), u podłoża których występują uchybienia organu rentowego w obszarze prawidłowości prowadzenia postępowania wyjaśniającego. Z uwagi na specyfikę tych uchybień, w ocenie projektodawcy, wskazane jest podjęcie działań, których rezultatem byłoby zapewnienie stronom respektowania w toku postępowania przed organem rentowym ich praw procesowych. Dodatkowo wskazania wymaga, że inicjatywa ustawodawcy jest uzasadniona również w kontekście dopuszczalnych rodzajów orzeczeń kończących postępowanie w sprawie, do wydania których uprawniony jest sąd pierwszej instancji, gdyż szeregu rzeczywistych problemów nastręcza wadliwość rozstrzygnięć organu rentowego o charakterze formalnoprawnym (np. w przedmiocie umorzenia postępowania, odmowy wszczęcia postępowania), w odniesieniu do których orzeczenia sądów są niejednolite i zasadniczo nie znajdują większych podstaw w przepisach prawa. Oprócz dążenia do zagwarantowania realnej realizacji w toku rozpatrzenia sprawy gwarancji procesowych jednostki, celem projektowanej zmiany jest przyspieszenie rozpoznania spraw odwoławczych z zakresu ubezpieczeń społecznych. Nie może bowiem budzić wątpliwości, że uzyskanie prawomocnego rozstrzygnięcia w tych sprawach niejednokrotnie determinuje możliwość otrzymania przez odwołującego niezbędnych środków do życia. Za potrzebą usprawnień w tym zakresie przemawiają analizy przedstawione przez Najwyższą Izbę Kontroli w informacji o wynikach kontroli pn. „Zapewnienie Sprawnego Funkcjonowania Wymiaru Sprawiedliwości” (PKB.430.2.2024, Nr ewid. 89/2024/P/23/030/PKB) [1] z lipca 2024 r., z których wynika, że na przestrzeni lat 2018-2023 r. nastąpiło istotne pogorszenie się wskaźnika odnoszącego się do średniego czasu trwania postępowania w I instancji (wyrażonego w miesiącach) w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych (tj. z 8,8 do 12,8 na poziomie sądów okręgowych oraz z 10,7 do 13,00 na poziomie sądów rejonowych). Jednocześnie z obserwacji NIK wynika, że w badanym okresie postępowania z tego obszaru trwały przeciętnie dwukrotnie dłużej, niż średni czas trwania postępowań w I instancji ogółem. O ile zdiagnozowane przez NIK przyczyny takiego stanu rzeczy w głównej mierze dotykały zagadnień organizacyjnych i kadrowych w obszarze sądownictwa, o tyle w kontekście równolegle stwierdzonego przez NIK bezsprzecznego wzrostu liczby rozpoznawanych spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych, zasadniczego znaczenia nabiera efektywność i dynamika prowadzonego postępowania sądowego. Determinowane są one m.in. rzetelnością przeprowadzonego postępowania administracyjnego, na etapie którego obowiązkiem organu rentowego jest ustalenie stanu faktycznego sprawy i wyczerpujące zebranie materiału dowodowego. Z jednej strony stanowią one bowiem podstawę zaskarżonej decyzji, z drugiej zaś na etapie postępowania sądowego umożliwiają skrócenie prowadzonego przez sąd postępowania dowodowego wymaganego do rozstrzygnięcia zasadności odwołania do niezbędnego minimum. Zgodnie z aktualnym stanem prawnym wszelkie uchybienia natury proceduralnej popełnione przez organ rentowy w obszarze gromadzenia dowodów, inne niż określone w art. 477[14] § 2[1] k.p.c., mogą być sanowane w toku postępowania sądowego jedynie w trybie samodzielnego przeprowadzenia przez sąd „uzupełniającego” postępowania dowodowego lub w drodze wydanego w trybie art. 467 § 4 k.p.c. zarządzenia zwrotu akt sprawy do organu rentowego w celu uzupełnienia materiału dowodowego. Wykorzystywane w tym celu rozwiązania – z racji ich charakteru – nie tylko powodują wydłużenie postępowania sądowego, ale są nieefektywne, a tym samym niewystarczające. ………… [1] Link do materiału źródłowego: https://www.nik.gov.pl/plik/id,29767,vp,32638.pdf

Istota rozwiązań planowanych w projekcie polega na przyznaniu sądom powszechnym uprawnienia do wydawania wyroków uchylających w stosunku do wszystkich rodzajowo decyzji organu rentowego, mogących być przedmiotem postępowania odwoławczego, a tym samym stworzeniu prawnych możliwości adekwatnego do sytuacji reagowania na różnego rodzaju nieprawidłowości i uchybienia związane z decyzją organu rentowego lub poprzedzającym jej wydanie postępowaniem wyjaśniającym. Zgodnie z założeniem projektodawcy wydanie orzeczenia kasatoryjnego ma być instytucją o fakultatywnym charakterze, której zastosowanie byłoby możliwe w trzech przypadkach, tj.: 1) w sytuacji stwierdzenia przez sąd kumulatywnego istnienia dwóch przesłanek: - istotnego naruszenia przepisów o postępowaniu wyjaśniającym przed organem rentowym oraz - ustalenia, że usunięcie uchybień w ww. zakresie będzie możliwe szybciej przed organem rentowym, aniżeli w toku postępowania sądowego. Zaistnienie tych okoliczności uprawniałoby sąd pierwszej instancji do uchylenia zaskarżonej decyzji i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi rentowemu. Taki tryb postępowania mógłby znaleźć zastosowanie przykładowo w odniesieniu do decyzji pokontrolnych, w których wydane decyzje dotyczą jednego płatnika i jednocześnie wielu ubezpieczonych (tzw. multisprawy). W ramach inicjatywy deregulacyjnej m.in. w odniesieniu do tego rodzaju spraw zgłaszany był bowiem zarzut szczątkowego prowadzenia postępowania wyjaśniającego przez organ rentowy, który materiał dowodowy zgromadzony w odniesieniu do niewielkiego odsetka ubezpieczonych objętych zakresem kontroli wykorzystywał do rozstrzygania o sytuacji prawnej pozostałych ubezpieczonych. Uzupełnienie tego materiału następowało dopiero w toku postępowania sądowego, co negatywnie wpływało na czasookres rozpoznania sprawy odwoławczej. Projektowane rozwiązanie mogłoby mieć zastosowanie również w odniesieniu do spraw z zakresu ustalania właściwego ustawodawstwa, np. w sytuacji, gdy organ rentowy wydał decyzję w tym przedmiocie bez uprzedniego prawomocnego wyjaśnienia statusu ubezpieczonego przy udziale właściwej instytucji ubezpieczeniowej w oparciu o przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego [2]. 2) w sytuacji, gdy przedmiotem postępowania sądowego byłaby decyzja, która nie rozstrzyga sprawy co do istoty (w całości bądź w części), a jednocześnie kończy postępowanie w sprawie. Zaistnienie tych okoliczności uprawniałoby sąd pierwszej instancji do uchylenia zaskarżonej decyzji i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi rentowemu. Taki tryb postępowania mógłby znaleźć zastosowanie w odniesieniu do decyzji kończących postępowanie ze względów formalnych, np. umarzających postępowanie w sprawie lub odmawiających wszczęcia postępowania w sprawie. 3) w sytuacji, gdy sąd w toku rozpoznawania sprawy odwoławczej dostrzeże podstawy do umorzenia postępowania bezpośrednio przed organem rentowym. W tego typu sytuacjach sąd byłby uprawniony, w odniesieniu do wszystkich rodzajowo decyzji (bez ograniczeń podmiotowych i przedmiotowych), do uchylenia zaskarżonej decyzji organu rentowego i jednoczesnego umorzenia postępowania w sprawie przed organem rentowym. Wykorzystanie przedmiotowej instytucji byłoby uzasadnione przykładowo wówczas, gdy organ rentowy wydał zaskarżoną decyzję w odniesieniu do podmiotu, który nie jest stroną w sprawie. Fakultatywny charakter wydania orzeczenia kasatoryjnego we wskazanych powyżej przypadkach ma za zadanie zapewnić sądom powszechnym większą elastyczność działania, natomiast od strony organu rentowego – będzie pełnić rolę środka mobilizującego do zwiększenia staranności w prowadzeniu postępowania administracyjnego, w tym w obszarze prawidłowości i wyczerpującego gromadzenia materiału dowodowego, stanowiącego podstawę wydania decyzji kończącej postępowanie. Projektowana przesłanka istotnego naruszenia przepisów o postępowaniu wyjaśniającym przed organem rentowym obejmie szerszy katalog wad decyzji, niż dotychczas wynikający z zakresu znaczeniowego „rażącego naruszenia” przepisów o postępowaniu przed organem rentowym. Jednocześnie sądy pierwszej instancji uzyskają możliwość wyeliminowania z obrotu prawnego rozstrzygnięć o charakterze formalnoprawnym w oparciu o jednoznaczną podstawę prawną, co będzie sprzyjać uproszczeniu i usprawnieniu postępowania odwoławczego. Dodatkowo istotnym elementem projektowanej zmiany jest również wprowadzenie zasady, zgodnie z którą – w przypadku skorzystania z możliwości wydania orzeczenia kasatoryjnego – sąd będzie zobligowany w orzeczeniu kończącym postępowanie sformułować pod adresem organu rentowego wytyczne i zalecenia co do sposobu załatwienia sprawy lub jej rozstrzygnięcia, w tym przez wskazanie okoliczności faktycznych i prawnych, które należy zbadać wraz ze wskazaniem rekomendowanego sposobu realizacji. Przyjęcie koncepcji wydawania przez sąd uchylający decyzję organu rentowego wytycznych i zaleceń co do dalszej obsługi sprawy ma na celu właściwe ukierunkowanie działań organu rentowego, co zagwarantuje sprawną, prawidłową i adekwatną do potrzeb sądu obsługę sprawy. Biorąc pod uwagę powyższe projektodawca planuje zastąpić obowiązujący art. 477[14] § 2[1] k.p.c. nową regulacją, która obejmie również sprawy dotychczas regulowane przez obowiązujący przepis. Projektowana zmiana miałaby zastosowanie do spraw, w których odwołanie zostało złożone po dacie wejścia w życie znowelizowanych przepisów. Przyjęcie takiego rozwiązania umożliwiłoby odwołującym się podnoszenie w odwołaniu zarzutów dotyczących nieprawidłowości popełnionych przez organ rentowy na etapie postępowania przed tym organem, co umożliwiłoby temu organowi rozpatrzenie zasadności odwołania w tym zakresie w ramach samokontroli. Intencją projektodawcy jest wzmocnienie ochrony praw procesowych jednostki przysługujących jej w toku postępowania przed organem rentowym oraz zwiększenie gwarancji rzeczywistej realizacji zasady praworządności, wyrażającej się w postępowaniu i decyzji zgodnych z prawem. Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572, z późn. zm.), zwanej dalej k.p.a., w toku postępowania przedsądowego stronie przysługuje prawo m.in. do uwzględnienia jej słusznego interesu, czynnego udziału w postępowaniu wyjaśniającym, szybkiego rozpatrzenia sprawy oraz prawo do informacji, w tym o podstawie prawnej decyzji oraz o przyczynach faktycznych rozstrzygnięcia. Uwzględniając fakt, że zgodnie z obowiązującym stanem prawnym sąd rozpoznający odwołanie ma ograniczoną możliwość kontrolowania i reagowania na ewentualne nieprawidłowości w zakresie przeprowadzonego przez organ rentowy postępowania administracyjnego, ww. gwarancje procesowe – które przyczyniają się do realizowania w praktyce zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa – mogą być postrzegane jako iluzoryczne. W wyniku projektowanej zmiany organ rentowy będzie otrzymywał swoistego rodzaju informację zwrotną o popełnionych w toku postępowania administracyjnego uchybieniach, co w połączeniu z koniecznością ponownego rozpatrzenia sprawy, będzie stanowiło motywację do podnoszenia jakości tych postępowań oraz wydawanych w ich toku rozstrzygnięć. Rezultatem projektowanych zmian będzie zatem podnoszenie poczucia bezpieczeństwa obywateli oraz zagwarantowanie w toku postępowania przedsądowego realnej realizacji ich fundamentalnych praw procesowych. Remedium na opisane powyżej dysfunkcje systemu zgodnie z założeniem ustawodawcy ma stanowić proponowane rozszerzenie kryteriów i katalogu spraw, w których sądy orzekające w sprawach ubezpieczeniowych – z uwagi na różne rodzaje uchybień, w tym w zakresie postępowania wyjaśniającego, byłyby uprawnione do wydania orzeczenia kasatoryjnego. Fakultatywność proponowanego rozwiązania z jednej strony stworzy podstawę prawną do zwrócenia sprawy do ponownego rozpatrzenia do organu rentowego, z drugiej zaś pozostawi ocenę zasadności zastosowania tej instytucji w gestii sędziego orzekającego w konkretnej sprawie, który – w oparciu o analizę akt sprawy – będzie mógł zdecydować, która z dostępnych metod dalszego prowadzenia sprawy – przy uwzględnieniu interesu odwołującego się – będzie najbardziej optymalna, również ze względów ekonomiki postępowania. Podnieść w tym miejscu należy, że projektowane rozszerzenie zakresu możliwości uchylenia zaskarżonej decyzji obejmie również te uchybienia, których charakter wykracza poza sferę gromadzenia materiału dowodowego, a które w świetle dotychczasowych regulacji – pomimo swej kwalifikowanej formy – mogły być usunięte dopiero na etapie postępowania przed sądem drugiej instancji na podstawie art. 477[14a] k.p.c. lub Sądem Najwyższym. Projektowane rozwiązanie przyczyni się zatem do zwiększenia sprawności postępowania, gdyż strony nie będą musiały oczekiwać niejednokrotnie wiele miesięcy, a nawet lat na orzeczenie, które ograniczy się do skierowania sprawy do ponownego rozpatrzenia przez organ rentowy, a co mógłby uczynić już sąd pierwszej instancji. Projektowana zmiana, poszerzając katalog przesłanek oraz rodzaj decyzji, w odniesieniu do których sąd będzie uprawniony do uchylenia zaskarżonej decyzji i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia, umożliwi również sądom adekwatne do sytuacji reagowanie na poprawność formalnych rozstrzygnięć organu rentowego kończących postępowanie w sprawie, np. decyzji o umorzeniu postępowania czy odmowie jego wszczęcia. Aktualnie w postępowaniu w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych sąd nie stosuje bezpośrednio przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego, a tym samym – co do zasady – kwestia wad decyzji administracyjnych spowodowanych naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego pozostaje poza przedmiotem tego postępowania. Konsekwencją takiego stanu rzeczy jest fakt, że w ww. przypadkach sąd, pomimo obiektywnego istnienia podstaw do uwzględnienia odwołania bądź też umorzenia postępowania przed organem rentowym, pozbawiony jest możliwości wydania adekwatnego do stanu sprawy rozstrzygnięcia, np. wszczynającego postępowanie lub zobowiązującego do jego wszczęcia, umarzającego postępowanie przed organem rentowym, odmawiającego wszczęcia postępowania. W praktyce sądy posiłkują się pośrednimi rozwiązaniami, redagując treść orzeczeń w zróżnicowany sposób, który nie zawsze znajduje bezpośrednie umocowanie w przepisach prawa. I tak, w sytuacji zakwestionowania prawidłowości rozstrzygnięć formalnych organu rentowego, których przedmiotem: a) było umorzenie postępowania przez organ rentowy na podstawie art. 105 k.p.a. – sądy powszechne przykładowo wydawały orzeczenia, których podstawę stanowił: - art. 477[14] § 3 k.p.c. (zobowiązanie do wydania decyzji przez organ rentowy) [3], - art. 477[14] § 2[1] k.p.c. (uchylenie decyzji w związku z rażącym naruszeniem przepisów, które sąd wywiódł z art. art. 477[14] § 4 k.p.c. mając na uwadze treść art. 477[14a] k.p.c. per analogiam) [4], b) była odmowa wszczęcia postępowania w sprawie na podstawie art. 61a k.p.a. – sądy powszechne wydawały wyroki zmieniające zaskarżoną decyzję na podstawie art. 477[14] § 2 k.p.c., redagując je w ten sposób, że zobowiązywały organ rentowy do wszczęcia postępowania w danej sprawie [5]. W ocenie projektodawcy opisane powyżej rezultaty proponowanych zmian nie podważają istoty obowiązującego w odniesieniu do rozpoznawania spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych reformatoryjnego modelu sprawowanej przez sądy kontroli nad orzeczeniami organów rentowych. Nadal głównym jej celem pozostaje bowiem merytoryczne rozpoznanie sprawy, a wprowadzane zmianą modyfikacje mają na celu jedynie dostosowanie tego modelu do jego pierwotnego celu, którym jest przyspieszenie rozpoznania sprawy. Co istotne, projektowane rozwiązanie, wyrażające się w zwiększeniu swobody sądów w odniesieniu do wydawania rozstrzygnięć kasatoryjnych w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, wpisuje się w funkcjonujący na gruncie procedury cywilnej podstawowy model sprawowania sądowej kontroli decyzji przez sądy powszechne. Rozstrzygnięcia kasatoryjne są bowiem jedną ze standardowych formą zakończenia postępowania w sprawach z zakresu ochrony konkurencji i konsumentów oraz w tzw. sprawach regulacyjnych (por. art. 479[31a] § 3 k.p.c. w sprawach z zakresu ochrony konkurencji i konsumentów, art. 479[53] § 2 k.p.c. w sprawach z zakresu regulacji energetyki, art. 479[64] § 2 k.p.c. w sprawach z zakresu regulacji komunikacji elektronicznej i poczty, art. 479[75] § 2 k.p.c. w sprawach z zakresu regulacji transportu kolejowego, art. 479[86] § 2 k.p.c. w sprawach z zakresu regulacji rynku wodno-kanalizacyjnego). Proponowane w ramach nowelizacji wyjście poza dotychczasowy zakres przedmiotowy spraw, w których możliwe byłoby wydanie orzeczenia kasatoryjnego, a który aktualnie ograniczony jest do nałożenia obowiązku, orzeczenia o jego wymiarze oraz obniżenia świadczenia, uzasadnione jest faktem, że nieprawidłowości popełniane przez organ rentowy w toku administracyjnego postępowania wyjaśniającego mogą występować w każdej rodzajowo sprawie, pozostającej we właściwości merytorycznej organu. Z konsultacji przeprowadzonych przez Ministerstwo Sprawiedliwości z sądami okręgowymi wynika m.in. że błędami natury formalnoprocesowej, których istnienie uzasadnia uchylenie decyzji, dotknięte są również rozstrzygnięcia w sprawach dotyczących np. istnienia/nieistnienia obowiązku ubezpieczeń społecznych, ustalenia wysokości podstawy wymiaru składek, ustalenia właściwego ustawodawstwa. W każdej z tych spraw, brak poddania kontroli rzetelności postępowania organu rentowego chociażby co do zasadniczych jego elementów – w istocie rzutuje na prawa strony, pozbawiając ją części gwarancji procesowych odpowiedzialnych za możliwość uzyskania adekwatnego do stanu sprawy rozstrzygnięcia już na etapie postępowania przed organem rentowym. Brak takiej kontroli może być również postrzegany jako swoistego rodzaju przyzwolenie na prowadzenie przez organ rentowy postępowania o zróżnicowanym stopniu staranności, z naciskiem na unikanie jedynie tych okoliczności, które mogą stanowić przesłankę do wyeliminowania decyzji z obrotu prawnego. Taki stan rzeczy strona może oceniać w kategoriach prowadzenia postępowania jedynie pro forma, a jednocześnie jako pozbawienie jej jednej z „instancji”. Kontrola sądowa rozstrzygnięć organów rentowych, adekwatnie do przyjętego w tych sprawach modelu reformatoryjnego, powinna natomiast skupiać się na ocenie przesłanek merytorycznych w danej sprawie pod kątem możliwości wydania orzeczenia co do istoty sprawy, a tym samym nie powinna z założenia służyć „nadrabianiu” uchybień z postępowania administracyjnego. Proponowana zmiana ma zatem na celu wyposażenie sądu w narzędzia, które umożliwią naprawę uchybień proceduralnych bezpośrednio przez organ rentowy, przy założeniu, że ich usunięcie przez ten organ wpłynie na szybkość i efektywność rozpoznania danej sprawy. W ocenie ustawodawcy konstrukcja proponowanego rozwiązania, którego fundamentalnym elementem jest fakultatywność jego zastosowania oraz wydawanie zaleceń kierunkowych co dalszej obsługi sprawy w toku jej ponownego rozpatrzenia, będzie stanowiła istotny wkład w proces diagnozy i ewaluacji tych obszarów działalności organów rentowych, które wymagają niezbędnych zmian i równocześnie są najistotniejsze z punktu widzenia interesów osób odwołujących się. W efekcie końcowym zaś wpłynie ono pozytywnie również na dynamikę prowadzonych postępowań sądowych w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych. Przekonanie projektodawcy o słuszności przyjętego kierunku zmian uzasadniają również obserwowane na przestrzeni lat zmiany w obrębie struktury składanych odwołań od decyzji organów rentowych pod względem ich liczby i rodzaju. O ile przyjęty w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych reformatoryjny model kontroli sądowej pierwotnie znajdował uzasadnienie w przeważającym odsetku spraw odwoławczych z zakresu świadczeń długoterminowych, determinujących możliwość zapewnienia ubezpieczonym niezbędnych środków do życia, o tyle zauważalny wzrost liczby spraw odwoławczych związanych z obowiązkiem podlegania ubezpieczeniom społecznym oraz opłacaniem składek uzasadnia potrzebę ewaluacji i dostosowywania rozwiązań procedury cywilnej do tych zmian. W odróżnieniu bowiem od spraw świadczeniowych, w których ze względu na wzrastający odsetek tzw. nowych świadczeń maleje znaczenie i potrzeba prowadzenia ustaleń faktycznych, w sprawach z zakresu podlegania ubezpieczeniom społecznym i opłacania składek prowadzenie postępowania dowodowego co do zasady jest niezbędne w każdej z nich. Uwzględniając zatem, że z danych przedstawionych przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych na temat odwołań złożonych w 2024 r. wynika, że proporcja zarejestrowanych odwołań z ww. obszarów kształtuje się na podobnym poziomie (tj. 28.228 odwołań dotyczących emerytur i 26.884 dotyczących ubezpieczeń społecznych i realizacji dochodów), należy uznać, że proponowane zmiany znajdują uzasadnienie zarówno od strony faktycznej, jak i prawnej. ………… [2] Obowiązek uprzedniego przeprowadzenia takiego postępowania potwierdził Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 9 września 2020 r., sygn. Akt III UZP 4/18: „w postępowaniach mających za przedmiot podleganie ustawodawstwu właściwemu w zakresie ubezpieczeń społecznych, zarówno sąd ubezpieczeń społecznych, jak i Zakład Ubezpieczeń Społecznych pozbawione zostały kompetencji do samodzielnej oceny stosunku prawnego stanowiącego tytuł ubezpieczenia społecznego w innym państwie członkowskim (…). W postępowaniach tych sąd skupia się wyłącznie na kontroli wykonania przez organ rentowy zasady lojalnej współpracy uszczegółowionej w rozporządzeniu wykonawczym. A zatem, ustalenie ustawodawstwa właściwego musi być poprzedzone obowiązującą procedurą dialogu i koncyliacji między zainteresowanymi państwami członkowskimi. Wytycza to istotę sprawy w postępowaniu sądowym, która polega na kontroli wywiązania się organu rentowego z wymagań wynikających z rozporządzenia wykonawczego. (…) naprawienie wadliwości decyzji o ustaleniu ustawodawstwa właściwego - z uwagi na jej wydanie z pominięciem procedury dialogu i koncyliacji - jest niemożliwe na etapie postępowania sądowego, co uzasadnia uchylenie (także) decyzji i przekazanie sprawy organowi rentowemu do rozpoznania po raz wtóry z uwzględnieniem wymagań unijnego prawa. [3] Wyrok Sądu Rejonowego w Krośnie z dnia 6 maja 2015 r., sygn. akt IV U 154/15 (Legalis nr 2121406). [4] Wyrok Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 16 lutego 2021 r., sygn. akt VIII U 217/20 (Legalis nr 2564191). [5] Wyrok Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 13 marca 2025 r., sygn. akt VIII U 1905/24 (Legalis nr 3243294) oraz wyrok z 9 maja 2024 r. 2024 r., sygn. akt VIII U 1273/23 (Legalis nr 3156163).