Dodatkowy zasiłek opiekuńczy dla rodziców dzieci z ciężkimi chorobami do lat 18

Celem projektu jest wprowadzenie zmian do ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz. U. z 2026 r. poz. 854, z późn. zm.), zwanej dalej „ustawą zasiłkową”, w zakresie zasiłku opiekuńczego – w dwóch obszarach:

I. Dodatkowy okres przysługiwania zasiłku opiekuńczego w przypadkach ciężkich chorób. Na podstawie art. 33 ust. 1 ustawy zasiłkowej, zasiłek opiekuńczy przysługuje obecnie przez okres zwolnienia od wykonywania pracy z powodu konieczności osobistego sprawowania opieki, nie dłużej jednak niż przez okres: - 60 dni w roku kalendarzowym, jeżeli opieka sprawowana jest nad tzw. zdrowym dzieckiem do lat 8 w przypadkach ściśle określonych ustawą (np. choroba rodzica dziecka lub małżonka stale opiekującego się dzieckiem) lub chorym dzieckiem do lat 14, w tym także dzieckiem z niepełnosprawnością w tym wieku, albo ­- 30 dni w roku kalendarzowym, jeżeli opieka sprawowana jest nad: chorym dzieckiem z niepełnosprawnością, które ukończyło 14 lat, ale nie ukończyło 18 lat, albo dzieckiem z niepełnosprawnością, które ukończyło 8 lat, ale nie ukończyło 18 lat – w przypadkach ściśle określonych w ustawie (np. choroba rodzica dziecka lub małżonka stale opiekującego się dzieckiem), ­- 14 dni w roku kalendarzowym, jeżeli opieka sprawowana jest nad dzieckiem w wieku ponad 14 lat lub innym chorym członkiem rodziny. Jednocześnie w art. 33 ust. 2 i 3 ustawy zasiłkowej wskazano, że zasiłek opiekuńczy przysługuje łącznie na opiekę nad dziećmi i innymi członkami rodziny za okres nie dłuższy niż 60 dni w roku kalendarzowym. W przypadku gdy opieka jest sprawowana wyłącznie nad dziećmi z niepełnosprawnością i innymi chorymi członkami rodziny zasiłek opiekuńczy przysługuje łącznie za okres nie dłuższy niż 30 dni w roku kalendarzowym. Wskazane okresy nie zależą od liczby osób uprawnionych do zasiłku opiekuńczego oraz liczby dzieci i innych członków rodziny wymagających opieki. Obecnie z przepisów wynika zatem, że długość okresu zasiłkowego w przypadku sprawowania opieki nad osobami chorymi nie zależy od rodzaju schorzenia, ale okres ten jest związany przede wszystkim z kryterium wieku osoby pozostającej pod opieką. Wszystkie choroby, w tym również te najcięższe, do których m.in. zalicza się choroby onkologiczne, są traktowane przez ustawę zasiłkową jednolicie. W praktyce oznacza to, że taka sama liczba dni zasiłku opiekuńczego przysługuje opiekunom dziecka przechodzącego typowe choroby wieku dziecięcego oraz tym, którzy opiekują się dzieckiem cierpiącym np. na nowotwór i wymagającym długotrwałej hospitalizacji. Obowiązujące zasady są postrzegane przez ubezpieczonych, którzy sprawują opiekę nad dziećmi ciężko i przewlekle chorymi, jako niesprawiedliwe i krzywdzące. Aktualnie obowiązujące limity, za które przysługuje zasiłek opiekuńczy, nie wystarczają bowiem na pogodzenie aktywności zawodowej z opieką nad dzieckiem dotkniętym ciężkim schorzeniem. Problem ten został również poruszony w wystąpieniu Rzecznika Praw Dziecka w sprawie potrzeby wydłużenia okresu wypłacania zasiłku opiekuńczego rodzicom chorujących dzieci, które wymagają długotrwałego procesu diagnostycznego i leczniczego w szczególności w warunkach stacjonarnych – szpitalnych. Jak wynika z pisma Rzecznika, „sytuacja rodzin dzieci ze zdiagnozowanymi problemami zdrowotnymi, które wymagają długotrwałego procesu diagnostycznego i leczniczego (np. choroby kardiologiczne, onkologiczne, hematoonkologiczne, choroby rzadkie etc.) jest diametralnie inna od sytuacji rodziców dzieci chorujących na powszechne i uleczalne choroby. Wielu rodziców ciężko chorych dzieci niejednokrotnie staje przed koniecznością rezygnacji z pracy albo przebywania na urlopie bezpłatnym celem towarzyszenia dziecku w czasie choroby i długotrwałej hospitalizacji i zapewnienia mu opieki. Z pewnością wpływa to negatywnie na sytuację finansową rodziny, przy jednocześnie występującej okoliczności zwiększonych wydatków związanych z chorobą dziecka.”. Celem projektowanej regulacji jest uwzględnienie szczególnych potrzeb osób, które opiekują się dziećmi zmagającymi się z ciężkimi chorobami. Są to bowiem sytuacje wymagające nie tylko ogromnej siły i zaangażowania ze strony rodziców, ale też ich odpowiedniego wsparcia systemowego. Jednocześnie należy mieć na uwadze, że ryzyko ubezpieczeniowe uzasadniające wypłatę zasiłku opiekuńczego, tj. konieczność sprawowania opieki nad chorym dzieckiem lub innym chorym członkiem rodziny, wiąże się z obowiązkiem czasowego zaprzestania wykonywania pracy zarobkowej. Zdarzenia te mają co do zasady charakter incydentalny i przemijający. W konsekwencji „można uznać, że w przypadku zasiłku opiekuńczego mamy do czynienia z niemożnością świadczenia pracy z powodu konieczności zapewnienia opieki krótkoterminowej." (R. Babińska-Górecka [w:] K. Walczak (red.), Ustawa o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Komentarz, wyd. 3, 2025, art. 32.). Celem tego świadczenia jest zatem zastąpienie utraconego wynagrodzenia, którego ubezpieczony nie osiąga, z uwagi na krótkotrwałą niemożność wykonywania pracy, wynikającą z konieczności osobistego sprawowania opieki. Z uwagi na powyższe, celem projektu jest przyznanie dodatkowego okresu zasiłku opiekuńczego, ale wyłącznie w szczególnych sytuacjach, tj. w przypadku ciężkich chorób. Stanowi to odpowiedź na oczekiwania społeczne, przy jednoczesnym uwzględnieniu krótkoterminowego charakteru tego świadczenia.

II. Wprowadzenie zmian w zwolnieniu od pracy tzw. opieka na dziecko Rzecznik Praw Dziecka i Naczelna Rada Adwokacka wystąpili z wnioskiem o podjęcie inicjatywy legislacyjnej zmierzającej do zmiany treści art. 188 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (Dz. U. z 2025 r. poz. 277, z późn. zm.), zwanej dalej: „Kodeksem pracy”. Obecne brzmienie tego przepisu przewiduje, że pracownikowi wychowującemu przynajmniej jedno dziecko w wieku do 14 lat przysługuje w ciągu roku kalendarzowego zwolnienie od pracy w wymiarze 16 godzin albo 2 dni, z zachowaniem prawa do wynagrodzenia. Konieczne jest wprowadzenie zmian mających na celu zmianę wieku dziecka, do którego pracownicy – rodzice mogą skorzystać ze zwolnienia od pracy. Należy bowiem zauważyć, że każde dziecko niezależnie od wieku, powinno mieć zgodę rodzica na udzielanie części świadczeń zdrowotnych, co często wymaga udziału rodzica przy korzystaniu przez dzieci również w wieku 16 i 17 lat, ze świadczeń zdrowotnych.

I. Dodatkowy okres przysługiwania zasiłku opiekuńczego w przypadkach ciężkich chorób. Istota rozwiązań planowanych w projekcie polega na przyznaniu dodatkowego okresu zasiłku opiekuńczego, ale wyłącznie w przypadku sprawowania opieki nad ciężko chorym dzieckiem w wieku do lat 18, gdy jest to uzasadnione stanem zdrowia tego dziecka, w tym jego zdolnością do samoobsługi oraz poziomem samodzielności. Proponuje się, aby dodatkowy okres przysługiwania zasiłku opiekuńczego wynosił do 60 dni w roku kalendarzowym. Świadczenie to będzie przysługiwało niezależnie od standardowego limitu zasiłku opiekuńczego (do 60/30/14 dni). Powyższe oznacza, że np. limit 60 dni będzie przysługiwał w przypadku chorego dziecka w wieku do 14 lat na dotychczasowych zasadach, tj. niezależnie od rodzaju choroby (tak samo traktowany przypadek dziecka chorego np. na anginę czy nowotwór), a dodatkowy okres 60 dni będzie przysługiwał jedynie w przypadku ciężkiej choroby (np. dziecko chore na nowotwór, a na anginę nie). Zatem proponowane zmiany zmierzają do przyznania dodatkowego okresu zasiłku opiekuńczego jedynie w szczególnych i wyjątkowych sytuacjach, gdy dziecko cierpi na poważną i obiektywnie ciężką chorobę, a nie dla wszystkich ubezpieczonych niezależnie od rodzaju schorzenia dziecka. Tak jak obecnie, każdorazowo daną sytuację będzie oceniał lekarz wystawiający zaświadczenie o konieczności osobistego sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny (tzw. e-ZLA). Dodatkowo, w celu zapobieżenia ewentualnym nadużyciom w zakresie wystawiania takiego zaświadczenia, przewidziano wprowadzenie zmiany do ustawy zasiłkowej w zakresie danych zawartych w e-ZLA, polegającej na zawarciu w zaświadczeniu lekarskim informacji o jego wystawieniu w związku z ciężką chorobą dziecka oraz informacji o numerze statystycznym choroby dziecka ustalonym według Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych (kod choroby z międzynarodowego systemu ICD-10). Obecnie lekarz wystawiający e-ZLA wpisuje ten kod choroby jedynie w przypadku choroby ubezpieczonego (na tej podstawie jest przyznawane wynagrodzenie z tytułu choroby/zasiłek chorobowy). Wprowadzenie tego obowiązku również w przypadku dodatkowych 60 dni zasiłku opiekuńczego z tytułu sprawowania opieki nad ciężko chorym dzieckiem zminimalizuje ryzyko wystawiania takich zaświadczeń lekarskich w sytuacji chorób, które nie kwalifikują się jako ciężkie. W tym celu niezbędna jest modyfikacja systemu informatycznego ZUS. Do czasu wdrożenia tej modyfikacji lekarze będą wystawiali zaświadczenia o konieczności osobistego sprawowania opieki nad ciężko chorym dzieckiem w wieku do 18 lat w formie papierowej, a informacja o kodzie choroby – z uwagi na jej nieudostępnianie płatnikowi składek jako szczególnej kategorii danej osobowej – będzie zawarta w dokumentacji medycznej, której udostępnienia ZUS może zażądać od wystawiającego zaświadczenie lekarskie lub od podmiotu udzielającego świadczeń zdrowotnych, w którym wystawiono to zaświadczenie (art. 59 ust. 3 pkt 3 ustawy zasiłkowej). Jednocześnie należy wskazać, że zgodnie z przepisami ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych Prezes ZUS, za pośrednictwem Naczelnego Lekarza ZUS, sprawuje zwierzchni nadzór m.in. nad orzekaniem dla celów ustalania uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych, a także kontroli orzecznictwa o czasowej niezdolności do pracy. Uprawnieniem wynikającym z realizacji nadzoru jest m.in. określanie dobrych praktyk orzeczniczych dla lekarzy orzekających i osób wykonujących samodzielny zawód medyczny. Dobre praktyki orzecznicze zostaną ogłoszone w Biuletynie Informacji Publicznej przez Prezesa ZUS i zastąpią obowiązujące „Standardy orzecznictwa lekarskiego ZUS”. Przedmiotowy dokument będzie zawierał zagadnienia z obszaru wspólnego dla medycyny i ubezpieczeń (rekomendacje, przykłady, informacje o przepisach prawnych), z których będzie mógł korzystać w codziennej praktyce lekarz. W dobrych praktykach orzeczniczych zostaną określone kwestie związane z wystawianiem przez lekarzy zaświadczeń lekarskich o konieczności osobistego sprawowania opieki nad ciężko chorym dzieckiem do 18. roku życia – w zakresie rozumienia pojęcia „ciężkiej choroby”, jej rozpoznawania i dokumentowania, co przełoży się na praktykę lekarzy. Pozwoli to zweryfikować ciężkie choroby oraz zagwarantować prawidłowość i jednolitość wystawiania zaświadczeń lekarskich w takich przypadkach. Należy również zaznaczyć, że rozważanym wariantem alternatywnym dotyczącym obiektywnych kryteriów uprawniających do dodatkowego zasiłku opiekuńczego było stworzenie i zastosowanie wykazu chorób, których wystąpienie u dziecka uzasadniałoby przyznanie tego świadczenia. W trakcie roboczych ustaleń z Ministerstwem Zdrowia stwierdzono, że enumeratywne wyliczenie takich chorób jest niemożliwe, a ponadto może grozić ryzykiem, że jeżeli jakaś rzadka choroba nie pojawi się w tym rejestrze, to rodzic nie będzie mógł skorzystać z dodatkowego zasiłku opiekuńczego, pomimo istnienia obiektywnych przesłanek do jego przyznania. W konsekwencji zdecydowano, że najbardziej optymalnym rozwiązaniem będzie skorzystanie z obowiązujących zasad dotyczących zasiłku opiekuńczego, które z powodzeniem funkcjonują od wielu lat, tj. przyznanie uprawnienia każdorazowo zależy od oceny stanu zdrowia dokonanej przez lekarza, po przeprowadzeniu bezpośredniego badania. Celowe jest, żeby również o zasadności przyznania dodatkowego okresu zasiłku decydował lekarz prowadzący leczenie dziecka, kierując się wystąpieniem ciężkiej choroby i jej wpływem na funkcjonowanie chorego dziecka. W tym miejscu należy stwierdzić, że np. przepisy regulujące prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy również nie posługują się zamkniętym katalogiem chorób lub schorzeń, których wystąpienie samo w sobie uzasadnia przyznanie tego świadczenia. Ustawa określa natomiast ogólne przesłanki nabycia prawa do renty. Odnosząc się do kwestii wystawiania zaświadczeń lekarskich o czasowej niezdolności do pracy z powodu choroby albo o konieczności osobistego sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny, to zgodnie z przepisami ustawy zasiłkowej zaświadczenia lekarskie mogą wystawiać wyłącznie lekarze upoważnieni przez ZUS. Warunkiem uzyskania takiego upoważnienia jest złożenie oświadczenia, że lekarz zobowiązuje się do przestrzegania zasad orzekania o czasowej niezdolności do pracy i wykonywania obowiązków wynikających z przepisów ustawy zasiłkowej. ZUS prowadzi rejestr lekarzy, lekarzy dentystów, felczerów i starszych felczerów, którzy zgłosili wniosek w sprawie upoważnienia ich do wystawiania zaświadczeń lekarskich. W każdym przypadku to lekarz prowadzący postępowanie diagnostyczno-lecznicze udzielający świadczenia zdrowotnego, który odpowiada za prawidłowość ustalenia w przedmiocie czasowej niezdolności do pracy, decyduje czy dla określonego schorzenia, po dokonaniu oceny stanu zdrowia, zachodzą przesłanki uzasadniające wystawienie zaświadczenia lekarskiego o czasowej niezdolności do pracy, co jest odpowiednio dokumentowane. W przypadku stwierdzenia nieprawidłowości w wystawianiu zaświadczeń lekarskich, w szczególności gdy zaświadczenie lekarskie zostało wystawione: 1) bez przeprowadzenia bezpośredniego badania ubezpieczonego, 2) bez udokumentowania rozpoznania stanowiącego podstawę orzeczonej czasowej niezdolności do pracy - ZUS może, w formie decyzji, cofnąć upoważnienie na okres nieprzekraczający 12 miesięcy od dnia, w którym decyzja stała się ostateczna. Należy również podkreślić, że prawidłowość orzekania o czasowej niezdolności do pracy oraz wystawiania zaświadczeń lekarskich podlega kontroli, którą wykonują lekarze orzecznicy ZUS. W celu jej przeprowadzenia ZUS może: ­- skierować ubezpieczonego na badanie do lekarza orzecznika ZUS lub do lekarza konsultanta, w wyznaczonym miejscu albo w miejscu jego pobytu, -­ skierować ubezpieczonego na badania pomocnicze, -­ zażądać od wystawiającego zaświadczenie lekarskie lub od podmiotu udzielającego świadczeń zdrowotnych, w którym wystawiono zaświadczenie lekarskie, udostępnienia dokumentacji medycznej dotyczącej ubezpieczonego lub chorego członka rodziny, stanowiącej podstawę wydania zaświadczenia lekarskiego lub udzielenia wyjaśnień i informacji w sprawie, -­ zażądać od ubezpieczonego udzielenia wyjaśnień i informacji w sprawie. Powyższe oznacza, że przy orzekaniu o konieczności sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny lekarz nie działa w sposób dowolny. Ewentualne nadużycia w tym zakresie podlegają weryfikacji w ramach ustawowych mechanizmów kontrolnych. Te same zasady będą miały zastosowanie również w przypadku dodatkowego zasiłku opiekuńczego w związku z ciężkimi chorobami dzieci. Jednocześnie wprowadzenie obowiązku podawania kodu choroby dziecka w zaświadczeniu lekarskim wystawianym z tytułu sprawowania opieki nad ciężko chorym dzieckiem będzie stanowiło możliwość dodatkowej weryfikacji czy rzeczywiście w danym przypadku choroba jest ciężka, a zatem czy uzasadnione było wystawienie zwolnienia od pracy z tego tytułu. Sprawi to, że lekarz dodatkowo zweryfikuje jednostkę chorobową, gdyż nieuprawnione wystawienie zaświadczenia lekarskiego w takiej sytuacji będzie mogło skutkować odpowiedzialnością zawodową (w tym pozbawieniem prawa wykonywania zawodu) oraz pozbawieniem możliwości wystawiania takich zaświadczeń, co stanowi dotkliwą sankcję dla lekarzy. Jednocześnie w celu uniknięcia takich konsekwencji, szczegółowe zasady stosowania nowych zasad zostaną dokładnie wyjaśnione w dobrych praktykach orzeczniczych, co pozwoli lekarzom właściwie oceniać jakie stany chorobowe kwalifikują się do dodatkowego okresu konieczności sprawowania opieki (np. nowotwór, stan po przeszczepie), a jakie nie (np. angina, grypa). Należy zwrócić uwagę, że ZUS jest również uprawniony do przeprowadzania kontroli ubezpieczonych co do prawidłowości wykorzystywania zwolnień od pracy zgodnie z ich celem. Płatnicy składek, którzy zgłaszają do ubezpieczenia chorobowego powyżej 20 ubezpieczonych, także są uprawnieni do przeprowadzania tych kontroli ubezpieczonych, którym wypłacają zasiłki. Kontrola ta polega na ustaleniu, czy osoba kontrolowana w okresie orzeczonej niezdolności do pracy: — nie wykonuje pracy zarobkowej, — nie podejmuje aktywności niezgodnej z celem tego zwolnienia. W przypadku zasiłku opiekuńczego kontrola polega również na ustaleniu, czy poza ubezpieczonym nie ma innych członków rodziny pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym, mogących zapewnić opiekę (chyba że dotyczy to sprawowania opieki nad chorym dzieckiem w wieku do 2 lat). Kontrola jest dokonywana w miarę potrzeb, bez ustalania z góry stałych jej terminów, a nasilana szczególnie w okresach, w których występuje zwiększona absencja z powodu choroby lub sprawowania opieki. Sama kontrola może być przeprowadzana w różnych miejscach – w miejscu zamieszkania ubezpieczonego, w miejscu jego czasowego pobytu wskazanego w e-ZLA, w miejscu pracy, prowadzenia działalności gospodarczej lub w innym miejscu uzasadnionym charakterem sprawy. Tak szeroki zakres miejsc kontroli pozwala na rzeczywistą weryfikację sposobu wykorzystywania zwolnienia, a nie jedynie formalne sprawdzenie jego istnienia. Kontrolujący dysponuje określonym katalogiem uprawnień, obejmującym m.in. możliwość wstępu do miejsca kontroli, ustalenia tożsamości osoby kontrolowanej oraz uzyskiwania od niej wyjaśnień. Może również pozyskiwać niezbędne informacje od płatnika składek lub lekarza leczącego, jeśli wymaga tego cel kontroli. Konsekwencją stwierdzenia wykorzystywania zwolnienia od pracy niezgodnie z jego celem jest utrata prawa do zasiłku opiekuńczego za cały okres zwolnienia od pracy. Podsumowując, dodatkowy okres zasiłku opiekuńczego znajduje uzasadnienie w szczególnym charakterze ciężkich schorzeń oraz ich konsekwencjach dla funkcjonowania rodziny i rynku pracy. Ciężkie choroby – zwłaszcza w przypadku dzieci – wiążą się z długotrwałym, intensywnym i często nieprzewidywalnym procesem leczenia oraz rekonwalescencji. W takich sytuacjach konieczność zapewnienia osobistej opieki przez rodzica ma charakter ciągły i wykracza poza standardowe ramy zasiłku opiekuńczego. Różnicowanie długości okresu przysługiwania zasiłku ze względu na wiek dziecka nie znajduje uzasadnienia w przypadku ciężkich chorób, gdzie zakres i intensywność opieki są porównywalne. Dlatego też w celu zapewnienia realnego wsparcia rodzicom i opiekunom uzasadniony jest brak różnicowania okresu dodatkowego zasiłku opiekuńczego w zależności od wieku dziecka. W związku z tym, że rodzice ponoszą odpowiedzialność za swoje dzieci do ukończenia przez nie 18. roku życia i są zobowiązani do opieki nad nimi, co znajduje podstawę w przepisach prawa rodzinnego, oraz z uwagi na to, że Konstytucja RP nakłada na państwo szczególny obowiązek ochrony praw dziecka przyjęto, że uzasadnione jest, by ta grupa – jako najbardziej potrzebująca – była objęta rozwiązaniem przewidzianym w projekcie. W niektórych szczególnych przypadkach ciężkich chorób długotrwałych zaproponowany okres w dalszym ciągu może okazać się niewystarczający do zapewnienia opieki przez cały czas trwania choroby. Jednak stanowi on kompromis pomiędzy koniecznością uwzględnienia trudnej i szczególnej sytuacji rodziny, a charakterem zasiłku opiekuńczego jako świadczenia krótkoterminowego. Z uwagi na to, że zasiłek opiekuńczy jest świadczeniem z ubezpieczenia chorobowego, proponowane rozwiązanie musi mieścić się w mechanizmach właściwych dla prawa ubezpieczeń społecznych. Projekt stanowi zatem wyważony krok w kierunku zwiększenia ochrony rodzin dotkniętych ciężką chorobą dziecka, z uwzględnieniem możliwości finansowych systemu ubezpieczeń społecznych oraz krótkoterminowego charakteru świadczenia. Przedmiotowa zmiana będzie wymagała również wprowadzenia analogicznych rozwiązań w zakresie uposażenia w okresie zwolnienia z tytułu osobistego sprawowania opieki nad chorym dzieckiem należnego żołnierzom i funkcjonariuszom na podstawie ustaw dotyczących tych służb mundurowych.

II. Wprowadzenie zmian w zwolnieniu od pracy tzw. opieka na dziecko Projekt ustawy wprowadza zmiany w zakresie zwolnienia od pracy z powodu opieki nad dzieckiem. Proponuje się wprowadzenie zmiany w art. 188 §1 Kodeksu pracy zgodnie, z którym pracownikowi wychowującemu przynajmniej jedno dziecko w wieku do 18 lat przysługuje w ciągu roku kalendarzowego zwolnienie od pracy w wymiarze 16 godzin lub 2 dni, z zachowaniem prawa do wynagrodzenia. Powyższa zmiana będzie zapewniała pracownikom – rodzicom prawo do zwolnienia od pracy z powodu opieki nad dzieckiem w wymiarze 2 dni do ukończenia przez dziecko 18 roku życia.