Przesunięcie wierzytelności nie zmienia właściwości sądu

Od połowy 2024 r. w sądach powszechnych zlokalizowanych w dużych aglomeracjach w których swoje siedziby mają największe banki i podmioty ubezpieczeniowe ma miejsce lawinowy wpływ spraw konsumenckich związanych z realizacją tzw. sankcji kredytu darmowego w ramach umowy kredytu konsumenckiego oraz spraw konsumenckich związanych z umowami ubezpieczenia z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym (tzw. polisolokaty), jak również spraw profesjonalnych podmiotów skupujących wszelkie wierzytelności m.in. z tytułu umów ubezpieczenia z całego kraju, które sprawy kierują do sądów właściwości ogólnej pozwanego. W szczególności w zakresie pierwszej z ww. kategorii spraw należy się w przyszłości spodziewać jeszcze większego ich wzrostu, biorąc przede wszystkim pod uwagę fakt, że ilość kredytów konsumpcyjnych jest wielokrotnie większa niż kredytów waloryzowanych, denominowanych lub indeksowanych do waluty obcej, których lawinowy wpływ do sądów okręgowych w latach 2017–2022 [1] doprowadził do ingerencji ustawodawcy w postaci art. 18 ustawy z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 614), jak również do obecnych prac na etapie sejmowym nad projektem ustawy o szczególnych rozwiązaniach w zakresie rozpoznawania spraw dotyczących zawartych z konsumentami umów kredytu denominowanego lub indeksowanego do franka szwajcarskiego (druk nr 1758), których celem jest usprawnienie i przyspieszenie rozpoznawania spraw frankowych, a także ograniczenie wpływu nowych spraw tego rodzaju. Proponowane rozwiązania zmierzają do dekoncentracji wpływu spraw w sądach wielkomiejskich o roszczenia wynikające ze złożenia przez konsumenta oświadczenia o skorzystaniu z tzw. sankcji kredytu darmowego oraz z umów ubezpieczenia (w tym umów ubezpieczenia z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym, tzw. polisolokaty). Celem zmian jest zatem rozproszenie spraw z roszczeń konsumentów do różnych sądów w Polsce i równomierne ich obciążenie, co mogłoby w sposób znaczący przełożyć się na przyspieszenie postępowań sądowych. Ponadto propozycje te wpisują się w program Ministra Sprawiedliwości „Sprawny Sąd”. Powyższy cel wychodzi naprzeciw wnioskom z kontroli NIK „Zapewnienie Sprawnego Funkcjonowania Wymiaru Sprawiedliwości” znak: KPB.430.2.2024. Kontrola ta wyraźnie wskazała na wpływ właściwości miejscowej na czas trwania postępowań w sądach położonych w dużych aglomeracjach miejskich: „(…) istotne różnice w wartości wskaźnika średniego czasu trwania postępowań zależne od przyjętego kryterium, np. właściwości miejscowej – średni czas wydłużał się w większych sądach, zlokalizowanych w dużych aglomeracjach (wśród kontrolowanych sądów najwyższą wartość wskaźnika odnotowano w SO dla Warszawy-Pragi w Warszawie, która w 2020 r. wyniosła 13,8 miesiąca, co było wynikiem ponad dwukrotnie wyższym, niż dla SO w Sieradzu w tym samym roku). Również analiza przeprowadzona dla wybranych kategorii spraw za lata 2018–2023 wskazała na dysproporcje pomiędzy sądami. Przykładowo dla spraw cywilnych procesowych (C) średni czas trwania w sądach okręgowych w 2023 r. wyniósł 11,3 miesiąca, tymczasem wśród kontrolowanych sądów rozpiętość wyników sięgała od 6,9 miesięcy (SO w Świdnicy) do 16,6 miesiąca (SO Warszawa-Praga w Warszawie).” (s. 20). Ponadto NIK stwierdził, że „(…) dysproporcje w obciążeniu sędziów wskazują na potrzebę podjęcia działań w celu optymalizacji struktur organizacyjnych sądownictwa, której celem byłoby rzeczywiste wyrównywanie obciążenia sądów zadaniami, a sędziów sprawami. Zmiana winna odbywać się w oparciu o modelowe, oparte na danych, rozwiązania. Utrzymywanie stanu permanentnego przeciążenia liczbą spraw w referatach sędziów w jednych sądach/wydziałach, przy względnie niskich obciążeniach w innych, według NIK rodzi nie tylko ryzyko nieuzasadnionego zróżnicowania w ramach tej samej grupy zawodowej, ale – co istotniejsze – zwłaszcza w grupie przeciążonych orzeczników ryzyko sprawowania wymiaru sprawiedliwości bez wymaganej staranności.” (s. 67). Nadmienić ponadto trzeba, że proponowana nowelizacja przepisów o właściwości miejscowej praktycznie w całości jest wzorowana na już istniejących rozwiązaniach, które nie budzą wątpliwości w praktyce stosowania prawa i pozwolą na równomierne skierowanie powyższych spraw do sądów w całej Polsce. _____________________________________________________ [1] Wpływ tzw. spraw frankowych do SO w latach 2017–2022 (I półrocze) obliczano na 131,2 tys. spraw (przy lawinowym wzroście w 2020 r.), a liczba spraw pozostałych na koniec tego okresu wynosiła 93,3 tys. (zob. Informacja o wynikach kontroli NIK „Zapewnienie Sprawnego Funkcjonowania Wymiaru Sprawiedliwości” znak: KPB.430.2.2024, s. 120-121).

Obecna treść art. 37(2) ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 1568, z późn. zm., dalej: k.p.c.) wywołuje niejednokrotnie skutek odwrotny od tego, który stał u podstaw wprowadzenia tego przepisu (tj. redukcji nadmiernego obciążenie sądów w miastach będących siedzibą banków poprzez rozłożenie spraw z czynności bankowej na sądy właściwe ze względu na miejsce zamieszkania/siedzibę powoda) przez co prowadzi do koncentracji spraw w ośrodkach wielkomiejskich, tym jednak razem z uwagi na siedzibę powoda – cesjonariusza, korzystającego z właściwości przemiennej. Mając na uwadze powyższe spostrzeżenie projektodawca dostrzega konieczność nowelizacji przedmiotowego przepisu poprzez dodanie § 3 w brzmieniu: „§ 3. Przelew wierzytelności nie wpływa na właściwość sądu.”. Nowelizacja art. 37(2) k.p.c. polega zatem na poszerzeniu jego treści o regulację wskazującą, jak będzie kształtowała się właściwość miejscowa sądu w przypadku przelewu wierzytelności. Zaznaczyć przy tym trzeba, że obecny przepis art. 37(2) § 1 k.p.c. nadal będzie miał zastosowanie z tym zastrzeżeniem, że jeśli powództwo będzie obejmować roszczenie nabyte w drodze cesji wierzytelności, cesja ta nie wpłynie na właściwość sądu. W rezultacie, przypadku dochodzenia przez wyspecjalizowane podmioty gospodarcze na masową skalę roszczeń nabytych w drodze cesji wierzytelności, właściwość sądu na podstawie art. 37(2) § 1 i projektowanego § 3 k.p.c. będzie ustalana według miejsca zamieszkania konsumenta (cedenta), a nie według siedziby wyspecjalizowanego podmiotu gospodarczego (cesjonariusza). Dokonanie tej zmiany spowoduje, że sądem właściwym, mimo przelewu wierzytelności, będzie sąd konsumenta-kredytobiorcy. Z nowelizacją art. 37(2) k.p.c. jest ściśle związany projektowany przepis epizodyczny zawarty w art. 3 ustawy nowelizującej. Przepis ten również dotyczy czynności bankowych, a jego celem jest: - doprecyzowanie, że do czynności bankowych zalicza się również roszczenie powoda opierające się na treści art. 45 ust. 1 ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim (Dz. U. z 2025 r. poz. 1362), - wprowadzenie dla ww. roszczeń konsumentów w okresie 5 lat od wejścia w życie tegoż przepisu właściwości wyłącznej w myśl, której powództwa tego rodzaju byłyby wytaczane przed sąd, w którego okręgu powód ma miejsce zamieszkania, a w przypadku gdy nie ma miejsca zamieszkania w Polsce, według ostatniego miejsca zamieszkania powoda w Polsce. Jednocześnie ust. 2 projektowanego przepisu epizodycznego wskazywałby, że przelew wierzytelności związanej z roszczeniem, o którym mowa w ust. 1, nie wpływa na właściwość sądu określoną w tym przepisie. Proponowany przepis epizodyczny zmierza do rozwiązania bieżącego problemu z lawinowym wpływem do sądów powództw konsumentów oraz firm skupujących ich roszczenia z tytułu tzw. sankcji kredytu darmowego. Z tego powodu przepis ten ogranicza się wyłącznie do powyższej kategorii roszczeń, a nie roszczeń z tytułu czynności bankowej w ogólności. Przepis ten ma stanowić czasowe i zawężone do powyższej kategorii roszczeń lex specialis w stosunku do art. 37(2) § 1 k.p.c. Ponadto zaznaczyć trzeba, że proponowany przepis epizodyczny jest wzorowany na art. 18 ustawy z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 614), gdzie jest mowa o roszczeniach związanych z zawarciem umowy kredytu waloryzowanego, denominowanego lub indeksowanego do waluty innej niż waluta polska. Nowelizacja art. 10 ustawy z dnia 11 września 2015 r. o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (Dz. U. z 2025 r. poz. 1526, dalej: „u.d.u.r.”) dotyczy roszczeń odnoszących się m.in. do tzw. polisolokat, tj. umów ubezpieczenia na życie zawieranych z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi zdefiniowanymi w art. 3 ust. 1 pkt 50 ustawy z dnia 11 września 2015 r. o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (Dz.U. z 2025 r. poz. 1526). Praktyka w zakresie rozpatrywania tego rodzaju powództw wskazuje, że zwykle w pozwach tego rodzaju zarzuca się nieważność umowy ubezpieczenia, jeżeli nie w całości, to przynajmniej w części. W związku z tym przy proponowanym brzmieniu przepisu art. 10 ust. 1 i 1a u.d.u.r., projektodawca wziął pod uwagę konieczność uniknięcia wątpliwości co do tego, czy przepis ten znajdzie zastosowanie do powództw dotyczących tzw. polisolokat w związku z możliwą argumentacją, że nie są to roszczenia wynikające z umowy ubezpieczenia. W związku z powyższym projektodawca za zasadne uznał wskazanie, że na gruncie u.d.u.r. umowy zawarte z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym, zawierające wszystkie istotne postanowienia umowy ubezpieczenia na życie są umowami ubezpieczenia, niezależnie od tego, czy w przeważającej mierze służą one lokowaniu składek w celach inwestycyjnych. Zmiana art. 10 ust. 1 u.d.u.r. pociąga za sobą wynikową zmianę ust. 2 tegoż przepisu. W stanie de lege lata art. 10 ust. 2 u.d.u.r. odnosi się tak samo, jak art. 10 ust. 1 tejże ustawy do powództw o roszczenia wynikające z umowy ubezpieczenia, tylko, że w kontekście dziedziczenia roszczeń z umowy ubezpieczenia. Zmieniając zatem art. 10 ust. 1 u.d.u.r. należy odpowiednio zmienić art. 10 ust. 2 tejże ustawy. Projektowany art. 10 ust. 1 - 1a u.d.u.r. oraz zmieniany ust. 2 tego przepisu w intencji projektodawcy nie dotyczy powództw o odszkodowanie z ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych. W związku z tym art. 34a ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (Dz.U. z 2025 r. poz. 367, z późn. zm.) powinien być traktowany jako przepis szczególny w stosunku do nowelizowanego art. 10 u.d.u.r. Jednocześnie należy zaznaczyć, że proponowana nowelizacja art. 10 u.d.u.r. w całości wzorowana jest na ww. art. 34a ww. ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych.