Uproszczenia w obywatelstwie polskim, dowodach osobistych i paszportach

Celem projektowanej ustawy jest nowelizacja czterech aktów prawnych: 1) ustawy z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. z 2023 r. poz. 1989, z późn. zm.), 2) ustawy z dnia 6 sierpnia 2010 r. o dowodach osobistych (Dz. U. z 2022 r. poz. 671, z późn. zm.), 3) ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz. U. z 2025 r. poz. 594, z późn. zm.), 4) ustawy z dnia 17 stycznia 2022 r. o dokumentach paszportowych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1063, z późn. zm.). Ad. 1. Celem nowelizacji ustawy z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim jest rozszerzenie katalogu podmiotów uprawnionych do korzystania z danych zawartych w Rejestrze Dowodów Osobistych oraz Rejestrze Dokumentów Paszportowych poprzez dodanie ministra właściwego do spraw wewnętrznych – w związku z prowadzonymi postępowaniami w sprawach dotyczących obywatelstwa polskiego. Ad. 2. Celem nowelizacji ustawy z dnia 6 sierpnia 2010 r. o dowodach osobistych jest w szczególności usprawnienie oraz unowocześnienie procedur administracyjnych związanych z wydawaniem, unieważnieniem oraz zarządzaniem dowodami osobistymi, przez dostosowanie obowiązujących przepisów do aktualnych potrzeb społecznych oraz standardów technologicznych. Proponowane regulacje zmierzają do uproszczenia procesów administracyjnych, zwiększenia dostępności oraz podniesienia poziomu bezpieczeństwa. Wprowadzane zmiany obejmują w szczególności wydawanie dowodów osobistych z wydłużonym okresem ważności dla seniorów, ułatwienie wydawania dowodów osobistych w sytuacjach wyjątkowych, umożliwienie elastycznego wyboru miejsca odbioru dokumentu, jak również wprowadzenie ułatwień w zakresie zgłaszania jego utraty lub uszkodzenia. Proponowane zmiany stanowią istotny krok w kierunku usprawnienia systemu administracyjnego i zwiększenia ochrony praw obywateli. Ad. 3. Celem nowelizacji ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. – Prawo o aktach staniu cywilnego jest usprawnienie procesów z zakresu rejestracji stanu cywilnego przez wprowadzenie rozwiązań odpowiadających aktualnym potrzebom i oczekiwaniom społecznym i kulturowym, uwzględniających postulaty Rzecznika Praw Obywatelskich, środowiska urzędników stanu cywilnego oraz obywateli w kwestii odejścia od obligatoryjności zamieszczenia tzw. „danych krytych” w akcie urodzenia dziecka, na rzecz fakultatywności skorzystania z tej instytucji. Obecnie instytucja tzw. danych przesłaniających postrzegana jest często jako rozwiązanie archaiczne, nie zawsze służące już dobru dziecka. Jako tzw. domniemanie prawne często jest instytucją niezrozumiałą dla matki dziecka. W wielu państwach zachodnich kwestia figurujących w akcie urodzenia dziecka fikcyjnych danych ojca często stwarza problemy z wyjaśnieniem sytuacji oraz konieczność ponoszenia dodatkowych kosztów na tłumaczenia przysięgłe odpisu zupełnego aktu urodzenia dziecka. Ad. 4. Celem nowelizacji ustawy z dnia z dnia 17 stycznia 2022 r. o dokumentach paszportowych jest usprawnienie procesów z zakresu wydawania, odmowy wydania, unieważniania, udostępniania dokumentacji związanej z wydaniem dokumentu paszportowego, a także przywracania ważności dokumentów paszportowych. W pierwszej kolejności uregulowany zostanie sposób postępowania z wnioskiem/dokumentem paszportowym w sytuacji skierowania przez uprawniony organ, wniosku o odmowę wydania dokumentu paszportowego lub jego unieważnienie. Obecne przepisy ustawy z dnia z dnia 17 stycznia 2022 r. o dokumentach paszportowych co prawda regulują przedmiotową materię, jednak doprecyzowania wymaga sposób postępowania organów paszportowych w sytuacji, gdy wniosek o odmowę wydania dokumentu lub też o jego unieważnienie wpłynie do organu paszportowego po spersonalizowaniu dokumentu, lecz przed jego wydaniem.

Istotą rozwiązań przewidywanych w regulacji jest optymalizacja niektórych procesów w zakresie spraw obywatelskich. Ad. 1. W zakresie nowelizacji ustawy z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim minister właściwy do spraw wewnętrznych zostanie wyposażony w narzędzie umożliwiające dostęp do danych osobowych niezbędnych dla prawidłowego prowadzenia postępowań w sprawach dotyczących obywatelstwa polskiego. Ad. 2. W zakresie nowelizacji ustawy z dnia 6 sierpnia 2010 r. o dowodach osobistych projektowane zmiany dotyczą w szczególności: umożliwienia odbioru dowodu osobistego w organie innej gminy niż złożono wniosek; wydłużenia okresu ważności dowodu osobistego wydawanego osobie, która ukończyła 70. rok życia; wprowadzenia transakcyjnych usług (tj. bez udziału urzędnika) odnośnie do zgłoszeń dotyczących dowodu osobistego dziecka (m.in. utraty lub uszkodzenia dowodu osobistego) dla rodzica, pod którego władzą rodzicielską pozostaje dziecko, jeżeli istnieje powiązanie parentyzacyjne; zapewnienia możliwości jednoczesnego zgłoszenia utraty dowodu osobistego albo zgłoszenia podejrzenia nieuprawnionego wykorzystania danych osobowych w przypadku przyjmowania przez urzędnika wniosku o wydanie dowodu osobistego w miejscu pobytu wnioskodawcy; przywrócenia ważności dowodu osobistego w przypadku unieważnienia dokumentu na skutek oczywistej omyłki (przywrócenie ważności dowodu osobistego nieposiadającego warstwy elektronicznej, który nie został fizycznie anulowany); wprowadzenia możliwości unieważnienia dowodu osobistego przez konsula, do którego zgłoszono utratę lub uszkodzenie dowodu osobistego albo do którego został przekazany znaleziony dowód osobisty; wprowadzenia możliwości zgłoszenia utraty dowodu osobistego Straży Granicznej (analogiczne rozwiązanie do przewidzianego w ustawie z dnia 17 stycznia 2022 r. o dokumentach paszportowych); informowania obywatela przez organ gminy o unieważnieniu dowodu osobistego w przypadku gdy unieważnienie to następuje z powodu zmiany danych (w sytuacji braku danych w Rejestrze Danych Kontaktowych); umożliwienia wydania osobie, w sytuacji gdy dziecko pozostaje pod jej władzą rodzicielską, zaświadczenia z Rejestru Dowodów Osobistych zawierającego dane dziecka; umożliwienia dostępu do dokumentacji związanej z dowodami osobistymi członkom najbliższej rodziny bez konieczności wykazywania przez nich interesu prawnego, a także doprecyzowania i uspójnienia niektórych przepisów w obowiązującym akcie. Ad. 3. W zakresie nowelizacji ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego zmienione zostaną przepisy, które aktualnie determinują konieczność (obligatoryjność) zamieszczania tzw. „danych krytych” w akcie urodzenia dziecka. Jednocześnie zostanie wprowadzona możliwość sprostowania, na wniosek, aktów urodzenia zawierających te dane. Ad. 4. W zakresie nowelizacji ustawy z dnia 17 stycznia 2022 r. o dokumentach paszportowych projektowane zmiany dotyczą w szczególności: uregulowania, że po złożeniu wniosku o wydanie paszportu lub paszportu tymczasowego wniesiona opłata za paszport lub paszport tymczasowy nie podlega zwrotowi; doprecyzowania możliwości złożenia wniosku o wydanie paszportu lub paszportu tymczasowego dla osoby do 12. roku życia, przy użyciu usługi elektronicznej wyłącznie w sytuacji gdy tej osobie nadano uprzednio numer PESEL ; rozszerzenia katalogu danych, których podania może żądać organ paszportowy w celu potwierdzenia tożsamości osoby ubiegającej się o wydanie dokumentu paszportowego; wprowadzenia regulacji umożliwiającej wyrażenie zgody na wydanie dokumentu paszportowego przy użyciu usługi elektronicznej; rozszerzenia katalogu przypadków, w których organ paszportowy może odmówić przyjęcia wniosku o wydanie paszportu lub paszportu tymczasowego; rozszerzenia katalogu podmiotów, do których można zgłosić fakt utraty lub uszkodzenia paszportu lub paszportu tymczasowego przez dodanie ministra właściwego do spraw wewnętrznych; doprecyzowania regulacji umożliwiającej unieważnienie paszportu lub paszportu tymczasowego na wniosek obywatela wyłącznie w sytuacji, gdy wnioskodawca posiada dokument; umożliwienia ministrowi właściwemu do spraw informatyzacji przywrócenia ważności paszportu lub paszportu tymczasowego w sytuacji, gdy do jego unieważnienia doszło wskutek oczywistej omyłki urzędnika; doprecyzowania przepisów dotyczących zasad i sposobu udostępniania dokumentacji związanej z wydawaniem dokumentów paszportowych. Pozostałe projektowane zmiany to zmiany porządkowe i dostosowawcze, służące przejrzystości, spójności i czytelności zmienianych aktów prawnych.