Skuteczniejsze ściganie wykroczeń drogowych przez kierowców z zagranicy

Celem projektu ustawy jest zwiększenie skuteczności systemu fotoradarowego, jako istotnego elementu nadzoru nad przestrzeganiem przepisów ruchu drogowego, mającego bezpośredni wpływ na bezpieczeństwo na polskich drogach publicznych. Potrzeba ta wynika z faktu stale rozwijającej się sieci drogowej w Polsce, systematycznego wzrostu liczby pojazdów oraz utrzymującej się wysokiej liczby wypadków drogowych, spowodowanych nieprzestrzeganiem przez kierujących obowiązujących na drogach publicznych dopuszczalnych prędkości. W 2023 r. w ramach kontroli wykonywanych przy wykorzystaniu urządzeń rejestrujących obsługiwanych przez Głównego Inspektora Transportu Drogowego zidentyfikowano ponad 985 000 naruszeń przepisów ruchu drogowego, zaś w odniesieniu do ok. 440 000 spraw sprawcy uniknęli odpowiedzialności za wykroczenia, co stanowi 44,6% spraw (przedawnieniu uległo ponad 330 000 spraw, zaś ponad 108 000 spraw było nieskutecznie zakończonych, ponieważ dotyczyły naruszeń popełnionych pojazdami zarejestrowanymi za granicą). Natomiast w 2024 r. zidentyfikowano ponad 1 169 522 naruszeń przepisów ruchu drogowego. Bazując na dotychczasowym podejściu zakłada się, że w roku 2025 przedawnieniu ulegnie zbliżona liczba spraw co w roku 2024. Zgodnie z art. 45 Kodeksu wykroczeń karalność wykroczenia upływa po roku od daty jego popełnienia. Jeżeli w tym okresie sprawca nie zostanie ukarany mandatem karnym lub nie zostanie skierowany wniosek o ukaranie do Sądu, naruszenie ulegnie przedawnieniu. Dodatkowo należy wskazać, że rokrocznie w ramach automatycznego nadzoru nad ruchem drogowym identyfikowanych i rejestrowanych jest ok. 100 000 wykroczeń popełnianych przez kierujących pojazdami zarejestrowanymi poza Unią Europejską. Główny Inspektor Transportu Drogowego za pomocą Centrum Automatycznego Nadzoru nad Ruchem Drogowym (CANARD) wykonuje zadania Inspekcji Transportu Drogowego wynikające z art. 129g ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. – Prawo o ruchu drogowym (Dz. U. z 2024 r. poz. 1251), polegające na ujawnianiu za pomocą stacjonarnych urządzeń rejestrujących zainstalowanych w pasie drogowym dróg publicznych, zwanych dalej: fotoradarami, naruszeń przepisów ruchu drogowego, polegających na przekraczaniu dopuszczalnej prędkości oraz niestosowania się do sygnałów świetlnych. CANARD, realizując powyższe zadania, dokonuje kontroli ruchu drogowego przy pomocy 671 stacjonarnych urządzeń rejestrujących w 600 lokalizacjach, w tym: 474 stacjonarnych fotoradarów (pomiar punktowy), 71 urządzeń do odcinkowego pomiaru średniej prędkości, 50 rejestratorów przejazdu na czerwonym świetle, 5 rejestratorów przejazdu na czerwonym świetle na przejazdach kolejowych oraz 39 mobilnych urządzeń rejestrujących, zainstalowanych w nieoznakowanych pojazdach ITD. Wykonując te zadania pracownicy CANARD, w postępowaniach w sprawach o wykroczenia, prowadzą czynności wyjaśniające, kierują do sądu wnioski o ukaranie, oskarżają przed sądem oraz wnoszą środki odwoławcze – w trybie i zakresie określonych w ustawie z dnia 24 sierpnia 2001 r. – Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (Dz. U. z 2024 r. poz. 977, z późn. zm.). Od 2016 r. Główny Inspektor Transportu Drogowego jest jedynym podmiotem, który wykorzystuje fotoradary. W związku z ujawnionymi za pomocą fotoradarów wykroczeniami sprawy prowadzone są w sposób automatyczny, z szerokim wykorzystaniem w szczególności systemów teleinformatycznych, ale również z udziałem pracowników. Fotoradar bezprzewodowo przekazuje do centralnego systemu teleinformatycznego obraz zarejestrowanego naruszenia, co uruchamia dalsze czynności wyjaśniające, prowadzone w trybie art. 54 ustawy z dnia 24 sierpnia 2001 r. - Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia. Czynności dokonywane w tym trybie nie są tak sformalizowane jak postępowanie przygotowawcze w procedurze karnej, w szczególności nie wydaje się tu postanowienia o ich wszczęciu, czy też zakończeniu. Pierwszoplanowym celem tych czynności jest ustalenie, czy popełniono czyn wypełniający znamiona wykroczenia i jakiego rodzaju oraz czy i kogo można obwinić o ten czyn. Doświadczenie wynikające z egzekucji odpowiedzialności z tytułu naruszeń przepisów ruchu drogowego rejestrowanych przez fotoradary na podstawie obowiązujących przepisów wskazują na niską skuteczność obecnego mechanizmu. Na etapie czynności wyjaśniających pojawia się pierwszy problem wynikający z braku wyraźnego przepisu, który nadawałby Inspekcji Transportu Drogowego uprawnienia oskarżyciela publicznego w sprawach o wykroczenia z art. 96 § 3 ustawy – Kodeks wykroczeń, tj. za niewskazanie osoby, której powierzono pojazd do kierowania lub używania w oznaczonym czasie. Niektóre sądy wydają postanowienia o odmowie wszczęcia takich spraw stojąc na stanowisku, że GITD nie posiada statusu oskarżyciela w tego typu sprawach lub wszczęte sprawy z tego właśnie powodu umarzają. Kolejną praktyczną przeszkodę stanowi brzmienie przepisu art. 78 ust. 4 i 5 ustawy - Prawo o ruchu drogowym w związku z art. 96 § 3 ustawy - Kodeks wykroczeń. W literaturze i orzecznictwie częstokroć prezentowane jest stanowisko, że niewskazanie podmiotu, któremu powierzono pojazd do kierowania lub używania może być popełnione wyłącznie jako wykroczenie umyślne. Konsekwencją powyższej wykładni jest to, że po stronie organu powstaje konieczność udowodnienia, że właściciel wie komu powierzył pojazd, lecz celowo twierdzi, że nie jest w stanie wskazać osoby odpowiedzialnej za popełnienie naruszenia, co w praktyce jest niemożliwe do osiągnięcia. Ponadto przepis ten nie obliguje właściciela pojazdu do wskazania, kto kierował jego pojazdem, tylko komu pojazd powierzył. Taka konstrukcja umożliwia tzw. wskazywanie „łańcuszkowe” bez ograniczenia liczby osób, które kolejno pojazd sobie powierzyły, albo wskazanie danych cudzoziemca, co w praktyce najczęściej skutkuje umorzeniem sprawy. Dodatkowo problematyczna jest sama kwestia ustalenia osoby kierującej pojazdem w chwili zarejestrowanego naruszenia, jeżeli nie jest to właściciel lub posiadacz pojazdu. CANARD, ustalając taką osobę, w swoich działaniach uzależniony jest od informacji, jaką w toku wymiany korespondencji uzyska od właściciela lub posiadacza pojazdu o osobie, której powierzył pojazd w czasie popełnienia naruszenia przepisów. W obecnym stanie prawnym nie ma prawnych narzędzi, które pozwalałyby na skuteczne egzekwowanie odpowiedzialności za popełnione wykroczenia wobec osób ignorujących wysyłane przez CANARD wezwania do wskazania kierującego pojazdem i świadomie unikających odpowiedzialności za popełnione naruszenie. Ponadto aktualnie kształtuje się linia orzecznicza, wedle której wskazanie przez właściciela pojazdu kilku osób jedynie z imienia i nazwiska (bez ich jakichkolwiek danych adresowych), jest spełnieniem obowiązku określonego w art. 78 ust. 4 i 5 ustawy - Prawo o ruchu drogowym, aczkolwiek nie ma w tym zakresie jednolitości w orzecznictwie, bowiem wymienione przepisy nie są precyzyjne. Powyższe nie zapewnia danych pozwalających na skuteczne ściganie sprawców naruszeń ujawnionych za pomocą fotoradarów. Wskazać trzeba również, że obecnie nie ma skutecznych rozwiązań prawnych umożliwiających sprawne ściganie sprawców wykroczeń, którzy czasowo przebywają na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub nie mają stałego miejsca zamieszkania albo pobytu, w tym w szczególności kierowców spoza terytorium Unii Europejskiej.

Nie jest możliwe osiągnięcie celu przez działania pozalegislacyjne. Projektowana regulacja przewiduje zmianę szeregu przepisów, mającą na celu: 1) wprowadzenie mechanizmów skutecznego ścigania wykroczeń popełnianych przez kierowców, także tych, którzy czasowo przebywają na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub nie mają stałego miejsca zamieszkania albo pobytu, w tym w szczególności w stosunku do kierowców spoza terytorium państw członkowskich Unii Europejskiej poprzez: a) doprecyzowanie regulacji zawartych w art. 78 ust. 4 ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. – Prawo o ruchu drogowym, poprzez określenie warunków uznania wykonania przez właściciela (posiadacza) pojazdu obowiązku wskazania kto kierował pojazdem w oznaczonym czasie za skuteczne (konieczność wskazania danych osoby, która kierowała pojazdem, w tym jej imienia i nazwiska, adresu zamieszkania, a także konieczność uzyskania potwierdzenia faktu kierowania pojazdem w chwili zarejestrowanego naruszenia przez fotoradar przez wskazaną osobę jako kierującą oraz złożenia przez tę osobę oświadczenia o wyrażeniu zgody na przyjęcie mandatu karnego lub odmowie jego przyjęcia), b) wprowadzenie wykazu pojazdów, którymi popełnione zostały naruszenia przepisów ruchu drogowego ujawnione za pomocą urządzeń rejestrujących, a przeprowadzone czynności wyjaśniające nie doprowadziły do ukarania sprawcy naruszenia lub naruszenia dokonano pojazdem zarejestrowanym za granicą, c) zatrzymanie dowodu rejestracyjnego pojazdu umieszczonego w wykazie i zarejestrowanego w kraju albo usunięcie pojazdu na koszt właściciela na parking, gdy taki pojazd jest zarejestrowany poza RP, chyba że zostanie uiszczona kaucja w kwocie odpowiadającej wysokości grzywny za wykroczenie, o którym mowa w art. 96 § 3 ustawy z dnia 20 maja 1971 r. - Kodeks wykroczeń, określonej w przepisach wydanych na podstawie art. 95 § 6 ustawy z dnia 24 sierpnia 2001 r. - Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia, zwana dalej: kaucją; 2) wyraźne nadanie Inspekcji Transportu Drogowego uprawnienia oskarżyciela publicznego w sprawach o wykroczenia z art. 96 § 3 ustawy z dnia 20 maja 1971 r. - Kodeks wykroczeń (niewskazanie osoby, której powierzono pojazd); 3) wprowadzenie w ustawie z dnia 24 sierpnia 2001 r. - Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia dodatkowych kar porządkowych, które mogą być nakładane za brak odpowiedzi na urzędową korespondencję lub uporczywe jej nieodbieranie, 4) koordynację i współdziałanie służb i instytucji realizujących zadania w obszarze bezpieczeństwa w ruchu drogowym w celu poprawy skuteczności ścigania sprawców wykroczeń fotoradarowych; 5) wprowadzenie mechanizmu motywującego sprawców ujawnionych przez fotoradar wykroczeń do szybkiego załatwienia sprawy poprzez niższą grzywnę przy niezwłocznym uiszczeniu mandatu – poprzez wprowadzenie regulacji, zgodnie z którą jeżeli wykroczenie zostanie ujawnione za pomocą fotoradaru i kierujący pojazdem przy pomocy eBOK organu ujawni swoje dane osobowe, przyjmie mandat karny i uiści grzywnę w ciągu 14 dni od odbioru korespondencji to wysokość grzywny będzie mniejsza o 25% (art. 54 ust. 7 ustawy - Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia); 6) rozszerzenie katalogu przypadków, w których można odstąpić od przesłuchania osoby, co do której istnieje uzasadniona podstawa do sporządzenia przeciwko niej wniosku o ukaranie, o przypadek, gdy czynności wyjaśniające są prowadzone w trybie korespondencyjnym, a sprawa dotyczy wykroczenia ujawnionego za pomocą urządzenia rejestrującego; 7) wprowadzenie regulacji określającej, że koszty przesyłek w trakcie czynności wyjaśniających ponoszą nadawcy tych przesyłek. Efektem wdrożenia projektowanych rozwiązań będzie zwiększenie bezpieczeństwa w ruchu drogowym, poprzez większą dyscyplinę kierowców w przestrzeganiu przepisów ruchu drogowego, spowodowaną poczuciem nieuchronności kary u sprawców wykroczeń ujawnionych przy użyciu fotoradarów.