Penalizacja obrotu produktami zagrażającymi zdrowiu – ochrona gatunków

Projekt ustawy ma na celu pełne wdrożenie postanowień Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1203 z dnia 11 kwietnia 2024 r. w sprawie ochrony środowiska poprzez prawo karne i zastępującej dyrektywy 2008/99/WE i 2009/123/WE, a ponadto ma na celu zapewnienie wysokiego poziomu ochrony środowiska naturalnego. W świetle kryzysu klimatycznego i bioróżnorodności, przestępstwa przeciwko środowisku stanowią jedno z najpoważniejszych zagrożeń globalnych. Degradacja środowiska stanowi nie tylko zagrożenie dla życia i zdrowia ludzkiego, ale również stworzyła przestrzeń do nadużyć i działań przestępczych związanych m. in. z nieodpowiednim gospodarowaniem odpadami. W ostatnim czasie obserwowany jest wzrost liczby przestępstw przeciwko środowisku, także tych o charakterze transgranicznym, wykraczających poza granice państw członkowskich, w których są popełniane. Takie przestępstwa stanowią zagrożenie dla środowiska i w związku z tym wymagają stosownej i skutecznej reakcji, wiążącej się często z koniecznością skutecznej współpracy transgranicznej. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1203, wprowadziła i ujednoliciła nowe definicje przestępstw, co przyczyni się do skutecznej walki z przestępczością środowiskową na terenie całej Unii Europejskiej, z uwagi na m. in. spełnienie wymogu podwójnej karalności. Wdrożenie postanowień dyrektywy ułatwi również polskim organom ścigania współpracę z innymi organami ścigania w krajach UE. Ponadto wspólne unijne standardy co do wysokości kar za przestępstwa środowiskowe sprawią, że przestępcy nie będą mogli uciekać z działalnością do krajów o łagodniejszych karach. Dotychczasowe sankcje w polskim prawie nie były wystarczająco odstraszające ani proporcjonalne do skali szkód i zysków osiąganych przez sprawców. Nowa dyrektywa obliguje państwa członkowskie do wprowadzenia skutecznych mechanizmów karnych, w tym surowszych kar za przestępstwa kwalifikowane, co znajduje odzwierciedlenie w niniejszym projekcie ustawy. Dyrektywa wymaga penalizacji około 20 kategorii czynów, w tym takich, które w Polsce są obecnie traktowane jako wykroczenia lub delikty administracyjne. Przy czym dyrektywa nie wskazuje, czy znamiona takich przestępstw mają znaleźć się w kodeksach karnych, czy w innych ustawach, gdyż to zależy od krajowych systemów prawa karnego. Termin implementacji postanowień dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2024/1203 z dnia 11 kwietnia 2024 r. w sprawie ochrony środowiska poprzez prawo karne i zastępującej dyrektywy 2008/99/WE i 2009/123/WE przypada na dzień 21 maja 2026 r.

1) Zmiany w ustawie z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. z 2025 r. poz. 383, 1818 i 1872, dalej: „k.k.”) Projektowane brzmienie art. 171 k.k. stanowi implementację art. 3 ust. 2 lit. b) dyrektywy, który zobowiązuje państwa członkowskie do penalizacji wprowadzania do obrotu produktów, których użycie na dużą skalę zagraża życiu, zdrowiu lub środowisku. Wprowadzone zostaną również dodatkowe formy popełnienia przestępstwa: forma nieumyślna, typ kwalifikowany. Zmiany proponowane do art. 181 k.k. stanowią implementację art. 3 ust. 2 lit. n) dyrektywy w zakresie gatunków chronionych. Regulacje Kodeksu karnego będą zatem dotyczyć działań bezpośrednio ingerujących w gatunki objęte ochroną w ich środowisku naturalnym, m. in. zabijanie, niszczenie. Czyny zabronione związane z działaniami następczymi, tj. już po usunięciu okazów chronionych ze środowiska, takie jak wchodzenie w ich posiadanie czy handel nimi zostaną spenalizowane w znowelizowanym art. 127a ustawy o ochronie przyrody (Dz. U. z 2026 r. poz. 13). Zmiany w art. 182 k.k. polegają na dodaniu znamienia wprowadzania do powierzchni ziemi zanieczyszczeń oraz emisję pola elektromagnetycznego, hałasu lub światła. Dodana zostanie także nieumyślna forma popełnienia przestępstwa stypizowana w art. 182 § 2 k.k. oraz typ kwalifikowany stypizowany w art. 182 § 3 k.k. W art. 183 k.k. rozszerzony zostanie katalog przesłanek bezprawnego postępowania z odpadami niebezpiecznymi określony w art. 183 § 5a k.k. Art. 184 k.k. ma na celu precyzyjne rozróżnienie materiałów niebezpiecznych od substancji oraz wytwarzania od produkcji, tychże materiałów. Typ kwalifikowany w zakresie odnoszącym się do art. 182 – 184 k.k. będzie, podobnie jak dotychczas, wyróżniany ze względu na wystąpienie określonego skutku, podczas gdy typ podstawowy będzie typizowany ze względu już na samo zagrożenie jego wystąpienia. W odniesieniu do czynów z art. 181 § 2 i 3 k.k., które nie polegają na spowodowaniu zagrożenia, a wystąpieniu określonych zdarzeń, typ kwalifikowany określony w art. 185 § 1 k.k. będzie wyróżniany ze względu na rozmiary wyrządzonego zniszczenia, przy jednoczesnym wyeliminowaniu warunku istotności wyrządzonej szkody z typu podstawowego, co powoduje, że przesłanki popełnienia tych czynów w typie podstawowym i kwalifikowanym będą jednoznacznie rozróżnione. Zmiana w art. 186 § 1 k.k. jest konsekwencją zmian w zakresie sankcji wprowadzonych w art. 181 § 2 oraz art. 183 § 6 k.k. i ma na celu dostosowanie tego zagrożenia do systematyki Kodeksu karnego. W tym przypadku także możliwość orzeczenia kary wolnościowej na podstawie art. 37a k.k. zostanie pozostawiona. 2) Zmiany w ustawie z dnia 16 marca 1995 r. o zapobieganiu zanieczyszczeniu morza przez statki (Dz. U. z 2024 r. poz. 1786) Nowelizacja art. 35a ust. 1, poszerza katalog substancji zanieczyszczających o substancje wymienione w załącznikach: III (substancje szkodliwe przewożone morzem w opakowaniach), IV (ścieki ze statków) i V (odpady ze statków) do Konwencji MARPOL, których nielegalne usuwanie ze statku podlega sankcji karnej. Zgodnie z dyrektywą 2005/35/WE do substancji zanieczyszczających zalicza się także pozostałości pochodzące z systemów oczyszczania gazów spalinowych, stąd konieczność uwzględnienia ich w projektowanym przepisie. Wprowadzenie nowego art. 35b, penalizującego recykling statków, w sposób niezgodny z wymogami unijnymi (rozporządzenie 1257/2013), jest realizacją art. 3 ust. 2 lit h) dyrektywy i stanowi odpowiedź na narastający problem nielegalnego złomowania jednostek, które odbywa się z rażącym naruszeniem norm bezpieczeństwa i ochrony środowiska. Zmiany wdrażają unijne wytyczne dotyczące typów kwalifikowanych czynów oraz karalności nieumyślnej. Czyn polegający na recyclingu statków wbrew wymogom rozporządzenia 1257/2013 będzie przestępstwem, nie zaś, jak dotychczas, deliktem administracyjnym. 3) Zmiana ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. - Prawo ochrony środowiska (Dz. U. z 2025 r. poz. 647, 1080, 1812 i 1863) Nowelizacja Prawa ochrony środowiska (art. 329a i 329b) wdraża unijną dyrektywę, wprowadzając nowe typy przestępstw. Art. 329a penalizuje niebezpieczną eksploatację lub zamykanie instalacji – karalne jest już samo stworzenie zagrożenia dla życia lub środowiska, co pozwala na interwencję przed wystąpieniem skażenia. Przewidziano łagodniejszą odpowiedzialność za nieumyślność oraz surowsze kary (do 10 lat więzienia), gdy dojdzie do zniszczeń, szkód długotrwałych lub śmierci człowieka. Art. 329b wymierzony jest w „samowole inwestycyjne” o dużej skali, również przewidując zaostrzoną odpowiedzialność za nieodwracalne skutki przyrodnicze lub ofiary śmiertelne. 4) Zmiana ustawy z dnia 28 października 2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (Dz. U. z 2024 r. poz. 1822) Nowelizacja art. 7a u.o.p.z. wdraża art. 7 ust. 3 dyrektywy, ujednolicając zakres kar pieniężnych za wszystkie przestępstwa przeciwko środowisku. Sankcja będzie wymierzana indywidualnie w granicach od 10 000 zł do 200 mln zł (lub do 5% przychodu osiągniętego w roku obrotowym, w którym popełniony został czyn). Jednocześnie zmiana art. 16 ust. 1 pkt 8 u.o.p.z. rozszerza odpowiedzialność podmiotów zbiorowych o nowe typy przestępstw środowiskowych, zgodnie z wymogami unijnymi. 5) Zmiana ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz. U. z 2026 r. poz. 13) Nowelizacja ustawy o ochronie przyrody implementuje przepisy unijne w zakresie ochrony bioróżnorodności. Wprowadza nową definicję „ekosystemu”: Zapewnia spójność z prawem UE i realizuje wymóg podwójnej karalności w obrocie transgranicznym. Zaostrza odpowiedzialność (art. 127a, 127b, 128a) poprzez rezygnację z badania wpływu czynu na stan ochrony gatunku na rzecz penalizacji samego faktu posiadania, zbywania lub oferowania okazów (również nieumyślnie). Nowelizacja przewiduje ochronę siedlisk poprzez penalizację niszczenia siedlisk i płoszenia zwierząt wymienionych w dyrektywie siedliskowej. Art. 128b wskazuje na kryminalizację wprowadzania na rynek towarów pochodzących z nielegalnego wylesiania (powyżej liczby znikomej). Art. 128 wprowadza surowsze kary za czyny skutkujące nieodwracalnymi lub długotrwałymi zniszczeniami w środowisku. 6) Zmiana ustawy z dnia 25 lutego 2011 r. o substancjach chemicznych i ich mieszaninach (Dz. U. z 2022 r. poz. 1816) Zmiany w art. 36 wprowadzają karalność wywozu niebezpiecznych substancji i mieszanin (od 3 miesięcy do 5 lat więzienia), co dostosowuje polskie prawo do dyrektywy unijnej. W paragrafach 4 i 5 określono surowsze kary za skutki kwalifikowane: do 8 lat więzienia za trwałe zniszczenie ekosystemu oraz do 10 lat w przypadku śmierci człowieka. Nowy art. 36a penalizuje nielegalny obrót rtęcią (zgodnie z rozporządzeniem UE 2017/852). Analogicznie do art. 36, przewiduje on wyższe sankcje za spowodowanie znacznych szkód w środowisku lub śmierć człowieka, a także wprowadza odpowiedzialność za działanie nieumyślne. 7) Zmiana ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. – Prawo geologiczne i górnicze (Dz. U. z 2026 r. poz. 69) Nowelizacja art. 176 ust. 1 wprowadza karalność prowadzenia prac geologicznych i działalności wymagającej uzyskania koncesji wykonywanych odpowiednio bez projektu robót geologicznych albo bez koncesji lub z naruszeniem określonych w nich warunków. Konstrukcja typów kwalifikowanych w ust. 2a i 2b pozostaje oparta na skutku. Z kolei penalizacja formy nieumyślnej (ust. 3) oraz wprowadzenie jej typów kwalifikowanych zagrożonych surowszą sankcją (do 5 lat więzienia w ust. 4–5) wynika bezpośrednio z konieczności implementacji art. 3 i 5 dyrektywy. 8) Zmiana ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin (Dz. U. z 2024 r. poz. 630 oraz z 2025 r. poz. 1697) Proponowane brzmienie art. 75c ust. 1-3 przewiduje sankcje za obrót i stosowanie środków ochrony roślin nieposiadających unijnych zezwoleń, a także ich podróbek i imitacji. Zakres karalności nie obejmuje jednak działań związanych z opracowywaniem nowych preparatów ani procedur przemieszczania i przechowywania takich środków w celu ich późniejszego unieszkodliwienia (ust. 4 i 4a). 9) Zmiana ustawy z dnia 15 maja 2015 r. o substancjach zubożających warstwę ozonową oraz o niektórych fluorowanych gazach cieplarnianych (Dz. U. z 2020 poz. 2065 oraz z 2025 r. poz. 1863) Istotna zmiana polega na wprowadzeniu przepisów karnych w odniesieniu nieprawidłowości w zakresie fluorowanych gazów cieplarnianych, które są szkodliwe dla ochrony środowiska i klimatu. Projektowany art. 52a zawiera analogiczne rozwiązania odnoszące się do fluorowanych gazów cieplarnianych, co z kolei stanowi implementację art. 3 ust. 2 lit. t) dyrektywy. 10) Zmiana ustawy z dnia 20 lipca 2017 r. – Prawo wodne (Dz. U. z 2025 r. poz. 960 i 1535) Art. 473a ust. 1 wprowadza podstawowy typ czynu zabronionego polegający na poborze wód powierzchniowych lub podziemnych z naruszeniem przepisów, o ile może to wyrządzić znaczną szkodę ich stanowi ekologicznemu lub ilościowemu. Przewidziana sankcja do 3 lat pozbawienia wolności jest proporcjonalna do wagi czynu i spójna z systemem kar przyjętym w Prawie wodnym oraz Kodeksie karnym. Ust. 2 wprowadza karalność formy nieumyślnej. Ust. 3 określa natomiast typ kwalifikowany przestępstwa. 11) Zmiana ustawy z dnia 11 sierpnia 2021 r. o gatunkach obcych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1589) Projekt zakłada dodanie w art. 34 ust. 2a–2d, wprowadzających kwalifikowane typy przestępstw. Ustępy 2a i 2c powiązano z poważnymi skutkami środowiskowymi (np. nieodwracalnym zniszczeniem ekosystemu), natomiast ust. 2b i 2d – zgodnie z dyrektywą UE – ze śmiercią człowieka, co obliguje do zaostrzenia odpowiedzialności karnej. Wskazać należy, że wprowadzenie powyższych zmian jest konieczne z uwagi na przepisy dyrektywy nr 2024/1203, a wskazany wymiar kary jest zgodny z art. 5 ust. 2 lit b ww. dyrektywy nr 2024/1203. Nadmienić należy, że zostały wprowadzone dolne granicy kar, które zostały przewidziane w implementowanej dyrektywie.