Czasowy podatek od nadzwyczajnych zysków producentów i handlarzy paliw

Inicjatywa legislacyjna stanowi odpowiedź na wyjątkowe uwarunkowania geopolityczne i gospodarcze wywołane wybuchem konfliktu zbrojnego na Bliskim Wschodzie. Eskalacja działań militarnych w tym regionie doprowadziła do poważnych zakłóceń w globalnym łańcuchu dostaw ropy naftowej, skutkując skokowym wzrostem jej cen na rynkach światowych. Zamknięcie kluczowego korytarza tranzytowego, przez który przepływa znaczna część globalnej podaży surowca, wywołało gwałtowną i silną reakcję cenową na rynkach towarowych. Skutki tego szoku odczuli dotkliwie zarówno konsumenci indywidualni, jak i szerokie rzesze przedsiębiorców. Wzrost cen paliw przełożył się na wzrost kosztów transportu, który jest nieodłącznym elementem rachunku kosztów w niemal każdej branży – od handlu, przez produkcję, aż po usługi. Wysokie ceny energii uderzyły również w gospodarstwa domowe, przy czym obciążenia te dotknęły w nieproporcjonalnie większym stopniu podmioty o niższych dochodach, pogłębiając ryzyko wykluczenia energetycznego. W odpowiedzi na kryzys państwo podjęło szereg interwencji osłonowych, których celem była ochrona konsumentów i przedsiębiorców przed najdotkliwszymi skutkami podwyżek. W reakcji na wzrost cen paliw wprowadzono szereg mechanizmów fiskalnych. Działania te obejmowały obniżenie stawki podatku VAT na benzynę i olej napędowy do poziomu 8% oraz redukcję akcyzy na paliwa silnikowe do ustawowego minimum. Ponadto, w celu ochrony konsumentów przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi i spekulacjami na etapie sprzedaży detalicznej, w ramach dostępnych instrumentów interwencji rynkowej wprowadzono maksymalne ceny detaliczne paliw, których stosowanie stało się obowiązkiem koncesjonowanych sprzedawców. Wprowadzone instrumenty, choć gospodarczo konieczne i społecznie uzasadnione, wiążą się ze znaczącym obciążeniem dla budżetu państwa. Równolegle sytuacja rynkowa, która wymusiła publiczne wydatki osłonowe, stała się źródłem wyjątkowych, nieproporcjonalnych korzyści finansowych dla przedsiębiorstw z sektora paliwowego. Co istotne, te korzyści finansowe osiągane są nie w następstwie własnych działań operacyjnych czy inwestycyjnych, lecz wskutek zewnętrznego wstrząsu podażowego. Na tym tle wyraźnie uwidacznia się pewna strukturalna niesprawiedliwość. Ciężar działań osłonowych stabilizujących gospodarkę i stanowiących realne wsparcie dla obywateli obciąża budżet państwa, a więc w rzeczywistości ogół podatników. W tym samym czasie znaczna część przedsiębiorstw, których działalność koncentruje się wokół ropy naftowej, czerpie bezpośrednie korzyści wynikające z nadzwyczajnie wysokich marż. Proponowana regulacja ma na celu zniesienie tej fundamentalnej asymetrii, wyrażającej się w fakcie, że koszty przeciwdziałania wzrostowi cen paliw ponosi ogół społeczeństwa, przy jednoczesnej koncentracji zysków wynikających z nadzwyczajnych marż po stronie prywatnych podmiotów. Środkiem do realizacji tego celu ma być ustanowienie nowej, epizodycznej daniny, określanej popularnie podatkiem od nadzwyczajnych zysków. Nowa danina umożliwia redystrybucję części ponadnormatywnych zysków przedsiębiorstw sektora naftowego - które w normalnych warunkach rynkowych nie zostałyby osiągnięte – poprzez wykorzystanie ich m.in. do sfinansowania działań osłonowych, obciążających aktualnie budżet państwa. W konsekwencji należy więc uznać, że proponowana regulacja pełni rolę komplementarnego instrumentu fiskalnego względem dotychczas podjętych środków. Podczas gdy te ostatnie stabilizują ceny dla odbiorców końcowych, proponowany podatek tworzy niezbędne zaplecze finansowe dla ich funkcjonowania. Zasadność projektowanej regulacji znajduje również silne oparcie w konstytucyjnej zasadzie powszechności i równości opodatkowania, wyrażonej w art. 84 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Zgodnie z niniejszą normą ciężary publiczne powinny być rozkładane w sposób uwzględniający realne zdolności płatnicze podmiotów gospodarczych oraz charakter uzyskiwanych dochodów. Zasada ta wyraża dla ustawodawcy powinność kształtowania systemu danin publicznych w sposób sprawiedliwy, z uwzględnieniem rzeczywistej zdolności płatniczej podmiotów oraz charakteru uzyskiwanych przez nie dochodów. Należy uznać, że przywołana powinność aktualizuje się w obliczu sytuacji, gdy nadzwyczajne zyski wybranych podmiotów nie są efektem poprawy ich efektywności operacyjnej czy innowacyjności, lecz stanowią bezpośrednią konsekwencję konfliktu geopolitycznego i wynikającego z niego wzrostu cen określonych surowców. Opodatkowanie takich przysporzeń jest wyrazem odpowiedzialności państwa za zachowanie stabilności gospodarczej oraz sprawiedliwy podział kosztów kryzysu. Proponowane rozwiązanie wpisuje się ponadto w zasadę solidaryzmu społecznego oraz w praktykę regulacyjną stosowaną przez inne państwa członkowskie Unii Europejskiej, które sięgały po analogiczne instrumenty w obliczu wcześniejszych kryzysów energetycznych.

Projekt zawiera propozycję ustanowienia nowej, epizodycznej daniny publicznej – podatku od nadzwyczajnych zysków (tzw. windfall tax) – skierowanej do przedsiębiorców prowadzących działalność w obszarze rynku ropy naftowej, tj. podmiotów będących producentami lub dokonujących z obrotu zagranicą niektórymi paliwami ciekłymi. Mając na uwadze powyższe, podatnikami podatku od nadzwyczajnych zysków będą przedsiębiorcy prowadzący, w okresie od 1 marca 2026 r. do 31 grudnia 2026 r. na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, samodzielnie lub za pośrednictwem innego podmiotu, działalność w zakresie wytwarzania paliw ciekłych lub importu/nabycia wewnątrzwspólnotowego paliw ciekłych. Fundamentem proponowanej regulacji jest założenie, że opodatkowaniu powinna podlegać wyłącznie ta część przychodów, która wykracza ponad poziom odpowiadający standardowym, historycznym warunkom rynkowym. W tym celu przewiduje się ustanowienie mechanizmu porównywania bieżącej dochodowości przedsiębiorstw z historycznie osiąganymi wynikami. I tak, w myśl proponowanych rozwiązań podatek obejmie tylko tę część przychodów, która przekracza poziom referencyjny, stanowiąc tym samym zysk nadzwyczajny, niezwiązany ze wzrostem produktywności po stronie podatnika czy też wcześniejszymi inwestycjami. Zgodnie z powyższym, podstawę opodatkowania podatkiem od nadzwyczajnych zysków stanowić będzie nadwyżka osiągniętych przez podatnika przychodów ze sprzedaży paliw ciekłych ponad kwotę przychodów z tego tytułu, jaka zostałaby osiągnięta przez tego podatnika przy zastosowaniu jego średniej marży sprzedaży paliw ciekłych z roku 2025 powiększonej o 20%. Tak ustalona wartość będzie stanowić tzw. marżę referencyjną. Proponowana konstrukcja gwarantuje, że wprowadzenie nowej daniny dokona się bez uszczerbku dla zwykłej rentowności przedsiębiorcy ani nie obciąży zysków wynikających z standardowego rozwoju działalności. Proponuje się, aby stawka podatku wynosiła 75% tak określonej podstawy opodatkowania, co proporcjonalnie odzwierciedla skalę nieoczekiwanych korzyści, przy jednoczesnym pozostawieniu podatnikowi możliwości dysponowania pozostałą częścią nadzwyczajnego zysku System poboru daniny zostanie oparty na mechanizmie samoobliczenia, obejmującym miesięczne zaliczki oraz roczne rozliczenie za sprawa dedykowanej temu deklaracji podatkowej, co zapewnia bieżące zasilanie budżetu bez generowania nadmiernych obciążeń administracyjnych po stronie podatnika, jak i organów podatkowych.