Sędziowie społeczni z wyższą rekompensatą i szkoleniami

Obowiązujące przepisy dotyczące instytucji ławników nie zapewniają pełnego wykorzystania potencjału udziału czynnika społecznego w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości. Aktualny model udziału ławników w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości ujawnia szereg systemowych niedoskonałości, które w praktyce ograniczają efektywność tej instytucji oraz osłabiają jej znaczenie społeczne. Jest to szczególnie niepożądane w świetle wymogu wynikającego z art. 182 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, w myśl którego ustawa określa udział obywateli w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości. Za nieakceptowalny należy uznać stan, w którym udział czynnika obywatelskiego (w aktualnym stanie prawnym – ławników) w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości jest bardzo niewielki, również w wymiarze faktycznym. Może to bowiem niweczyć założenie ustrojowe przesądzające, że udział ten powinien być realny i przez to współkształtujący obraz polskiego sądownictwa. Jednym z przejawów tego stanu rzeczy jest coraz mniejsze zaangażowanie obywateli w pełnienie roli ławnika. Z danych będących w posiadaniu Ministerstwa Sprawiedliwości wynika, że liczba ławników zmniejsza się niemal z roku na rok. Na kadencję 2004–2007 wybrano 43.613 osoby do udziału w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości w charakterze ławników, natomiast w okresie 2008–2011 liczba ta zmniejszyła się do 21.933 osób, zaś w kadencji 2012–2015 do 13.933 osób. Na ostatnią kadencję, a więc na lata 2024–2027, wybrano 7.197 ławników. Główną przyczyną spadku liczby ławników były zmiany legislacyjne – 27 lipca 2007 r. weszła w życie nowelizacja kodeksu postępowania cywilnego i karnego oraz prawa o ustroju sądów powszechnych, która ograniczyła udział ławników w rozpoznawaniu spraw cywilnych i karnych. Natomiast kolejne zmiany procedury cywilnej i karnej w latach 2013–2018 rozszerzyły model orzekania jednoosobowego i doprowadziły do dalszego zawężenia katalogu spraw rozpoznawanych z udziałem ławników. Przyczyną niewysokiego zainteresowania pełnieniem obowiązków ławnika jest również brak adekwatnych do roli, ustrojowych regulacji statusu ławnika, co znajduje odzwierciedlenie w sposobie postrzegania tej instytucji, zarówno w społeczeństwie, jak i w sądach. Celem podejmowanej inicjatywy legislacyjnej jest odbudowa roli i znaczenia obywatelskiego wymiaru sprawiedliwości. Pierwszym, istotnym krokiem (obok procedowanej nowelizacji rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości zmieniającej rozporządzenie w sprawie sposobu wyboru, składu i struktury organizacyjnej, trybu działania oraz szczegółowych zadań rady ławniczej) są zmiany o charakterze ustrojowo-instytucjonalnym, których pozytywne przyjęcie powinno spowodować, w kolejnym kroku, poszerzenie zakresu spraw rozstrzyganych przez sądy z udziałem obywateli niebędących zawodowymi sędziami. Istotnym zdiagnozowanym problemem jest niewystarczające upodmiotowienie ławników w polskim wymiarze sprawiedliwości. Rada do spraw Ławników przy Ministrze Sprawiedliwości wskazała na potrzebę podjęcia działań zmierzających do wzmocnienia pozycji ławników, w tym zwiększenia ich roli w sądzie oraz podkreślenia znaczenia ich udziału w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości. Wiąże się to z problemem niejasnych zasad przydziału spraw ławnikom, który należy do najbardziej kontrowersyjnych zagadnień związanych z udziałem obywateli w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości w sądach powszechnych. Problem ten obejmuje również kwestię godnego traktowania ławników, odpowiadającego znaczeniu pełnionej przez nich roli, oraz potrzebę wzmocnienia prestiżu udziału obywateli w orzekaniu. Kolejnym obszarem problemowym są warunki wykonywania obowiązków ławnika, w szczególności zakres obciążeń oraz zasady rekompensaty finansowej. Obowiązujące przepisy przewidują niską wysokość rekompensaty za dzień pełnienia jedynie niektórych obowiązków ławnika, która w praktyce nie kompensuje rzeczywistych strat finansowych ponoszonych przez osoby odpowiedzialnie uczestniczące w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości. Aktualnie rekompensata ta wynosi 2,64% podstawy ustalenia wynagrodzenia zasadniczego sędziego, co w 2026 r. przekłada się na kwotę 230,96 zł za dzień. Kwota ta odpowiada w przybliżeniu jednodniowemu wynagrodzeniu osoby otrzymującej minimalne wynagrodzenie za pracę. Rada do spraw Ławników przy Ministrze Sprawiedliwości w uzasadnieniu do uchwały nr 4/2025 wskazała jako najodpowiedniejszy punkt odniesienia dla obliczenia wysokości rekompensaty, tak aby spełniła ona swoją funkcję, wysokość wynagrodzenia za jeden dzień roboczy obliczoną od przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego w gospodarce narodowej ogłoszonego przez ZUS, czyli 423,98 PLN (8.903,56 PLN / 21 dni roboczych). Ponadto zmiany wymaga obecna liczba dni orzekania przez ławników. W praktyce są odnotowywane przypadki ławników, którzy uczestniczą w orzekaniu przez 20, 30 lub więcej dni w ciągu roku, ale dotyczy to stosunkowo niewielkiej grupy ławników w konkretnych wydziałach w wybranych sądach. Tym samym osoby te w znacznym stopniu kompensują niedobory wynikające z mniejszej liczby sędziów społecznych niż liczba pierwotnie zgłoszona jako zapotrzebowanie przez prezesów sądów. Wyniki przeprowadzonego badania ankietowego opinii rad ławniczych wskazują, że ponad połowa rad (55%) opowiedziała się za zwiększeniem liczby dni orzeczniczych lub odejściem od limitu dni, a jedynie 25% za utrzymaniem obecnego poziomu obciążeń. Przy czym należy podkreślić, że zakres dużych obciążeń występujący w wybranych wydziałach sądów okręgowych i sądów rejonowych z wydziałami pracy nie występuje w pozostałych sądach, gdzie ławnicy nie wyczerpują obecnego limitu dni, toteż nie widzą potrzeby zmian. Pozwala to przyjąć, że środowisko ławników wykazuje gotowość do podejmowania większych zobowiązań, niż wynika to z ustawowego limitu 12 dni orzekania w roku. Szerszy udział obywateli w wykonywaniu zadań ławników, realizowany w granicach ustawowo określonej liczby dni orzeczniczych, stanowi bowiem rozwiązanie długofalowo bardziej stabilne z punktu widzenia prawidłowego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Powyższy obszar problemowy został także zaprezentowany w raporcie Instytutu Wymiaru Sprawiedliwości [1] mianowicie: „system sądów ławniczych wymaga reformy w zakresie zmierzającym do urealnienia udziału obywateli w sądzeniu nie tylko w wymiarze formalnym, lecz także (a może przede wszystkim) materialnym […] konieczne wydaje się również wprowadzenie szeregu zmian w zakresie modelu wyboru ławników, ich szkolenia, wynagradzania czy funkcjonowania instytucji ochrony interesów sędziów społecznych i doskonalenia metodyki ich orzekania (samorząd ławniczy). Takie kierunki reformy jawią się jako istotne na podstawie nie tylko krytycznej analizy dogmatycznoprawnej aktualnego reżimu normatywnego regulującego ustrój sądownictwa i zasady postępowania karnego, ale przede wszystkim wyników badań empirycznych, poprzez które spróbowano zidentyfikować potrzeby i postulaty praktyków wymiaru sprawiedliwości – tak ławników, jak i sędziów zawodowych. Bez istotnych zmian podnoszących kompetencje ławników i jakość ich pracy orzeczniczej, poziom motywacji ławników czy sposób powoływania sędziów społecznych do wykonywania obowiązków nie sposób osiągnąć celu w postaci realnego wzmocnienia instytucji czynnika społecznego w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości i jej rzeczywistej roli procesowej, istotnej tak z punktu widzenia interesu państwa, jak i obywateli poddanych władzy tego państwa i jego aparatu.”. Projektowana regulacja zmierza do rozwiązania wskazanych problemów poprzez przebudowę modelu funkcjonowania instytucji udziału obywateli w wymiarze sprawiedliwości, w tym wzmocnienie sędziów społecznych, zapewnienie im odpowiedniego przygotowania merytorycznego oraz stworzenie bardziej adekwatnych warunków wykonywania obowiązków. ---------- [1] dr Kil J., dr hab. Kaczmarczyk M., dr Kwaśniak A., Ewaluacja działalności i otoczenia normatywnego ławników orzekających w sprawach karnych w polskim wymiarze sprawiedliwości, ze szczególnym uwzględnieniem możliwych kierunków reformy, Warszawa, 2023, Instytut Wymiaru Sprawiedliwości

Projektowana zmiana zakłada reformę instytucji ławnika poprzez jej rozwinięcie w kierunku instytucji sędziego społecznego, z zachowaniem ciągłości obywatelskiego udziału w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości. Zmiana ta ma nie tylko charakter terminologiczny, lecz stanowi element szerszej reformy, której celem jest wzmocnienie znaczenia udziału obywateli w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości. Przyjęcie nowego nazewnictwa ma podkreślić rzeczywistą rolę tych osób w procesie orzekania oraz przyczynić się do zwiększenia prestiżu i społecznego postrzegania tej roli jako integralnej części wymiaru sprawiedliwości. Projekt przewiduje wzmocnienie pozycji sędziów społecznych w strukturze organizacyjnej sądownictwa, w szczególności poprzez: - wzmocnienie podmiotowości dotychczasowego samorządu ławniczego poprzez nadanie mu formy samorządu sędziów społecznych oraz określenie rady sędziów społecznych jako jego organu. Do jej głównych zadań należeć będzie: 1) reprezentowanie sędziów społecznych sądu; 2) współdziałanie z prezesem sądu w zakresie organizacji wykonywania czynności sędziów społecznych, w tym w zakresie przydziału sędziów społecznych do wydziałów sądu i określania zasad przydzielania sędziów społecznych do spraw; 3) współdziałanie z prezesem sądu w zakresie podjęcia działań zmierzających do odwołania sędziego społecznego; 4) podejmowanie działań służących podnoszeniu poziomu wiedzy, umiejętności i kompetencji sędziów społecznych, w tym współdziałanie z prezesem sądu w zakresie określania potrzeb szkoleniowych sędziów społecznych oraz udzielania sędziom społecznym informacji dotyczących organizacji wykonywania czynności i zasad etyki sędziego społecznego; 5) podejmowanie działań mających na celu integrowanie sędziów społecznych danego sądu, a także współdziałanie z prezesem sądu w celu integrowania ich z sędziami oraz pozostałymi pracownikami sądu, w tym w zakresie organizacji narad sędziów i sędziów społecznych; 6) wydawanie opinii w sprawach przedłożonych przez prezesa sądu; 7) uchwalanie regulaminu pracy rady sędziów społecznych; 8) podejmowanie działań edukacyjnych dotyczących instytucji sędziego społecznego oraz współdziałanie w szczególności z władzami samorządowymi i otoczeniem społecznym w zakresie upowszechniania zasady udziału obywateli w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości; 9) podejmowanie współpracy z innymi radami sędziów społecznych w sądach powszechnych. Kadencja rady sędziów społecznych będzie trwała rok kalendarzowy. Wybór członków rady sędziów społecznych będzie dokonywany na zebraniu sędziów społecznych zwołanym przez prezesa sądu po wyborach sędziów społecznych przeprowadzonych w danym roku, a w przypadku gdy w danym roku nie dokonano wyboru sędziów społecznych – nie później niż do 15 grudnia. Bierne i czynne prawo wyborcze w wyborach członków rady sędziów społecznych przysługiwało będzie sędziom społecznym danego sądu, w tym sędziom społecznym wybranym w danym roku, po złożeniu przez nich ślubowania, z wyłączeniem sędziów społecznych, których kadencja upływa z końcem danego roku; - zobowiązanie prezesa sądu okręgowego oraz prezesa sądu rejonowego do współdziałania z radą sędziów społecznych sądu oraz zapewnienia jej warunków niezbędnych do wykonywania jej zadań; - wzmocnienie relacji między sądami a samorządem terytorialnym poprzez obowiązek corocznego przedstawiania przez prezesów sądów okręgowych i rejonowych informacji o funkcjonowaniu sądu, w tym w zakresie dotyczącym sędziów społecznych (a także sprawności postępowań sądowych oraz potrzebach organizacyjnych sądu); - wprowadzenie mechanizmów zwiększających transparentność przydziału sędziów społecznych do wydziałów, w tym poprzez jednoznaczne uregulowanie możliwości zmiany przydziału sędziego społecznego do wydziału sądu, z jednoczesnym uregulowaniem, że od decyzji prezesa sądu w tym przedmiocie sędziemu społecznemu będzie przysługiwało odwołanie do kolegium właściwego sądu okręgowego; - uregulowanie zasad wydawania sędziom społecznym legitymacji służbowych. Upodmiotowienie rad sędziów społecznych może przyczynić się do lepszej komunikacji między środowiskiem sędziów społecznych a kierownictwem sądów. Rady sędziów społecznych, jako bardziej aktywny partner instytucjonalny, mogą sygnalizować problemy organizacyjne, wspierać przepływ informacji, integrować sędziów społecznych oraz promować standardy rzetelnego wykonywania obowiązków. Z punktu widzenia sprawności sądów oznacza to możliwość wcześniejszego identyfikowania i rozwiązywania problemów związanych z udziałem sędziów społecznych w orzekaniu, zanim przełożą się one na organizację wokandy lub przebieg postępowań. Projekt wprowadza zmiany w zakresie naboru kandydatów oraz procedury wyboru sędziów społecznych zmierzające do zwiększenia przejrzystości i jakości tego procesu, poprzez: - Wprowadzenie systemu corocznych wyborów (najpóźniej we wrześniu) umożliwiających płynne uzupełnianie kadry sędziów społecznych dostosowane do potrzeb sądów. W procesie wyborczym istotną rolę odgrywać będzie zespół opiniujący kandydatów powoływany przez radę gminy, który po przeprowadzeniu rozmów z kandydatami (wymagane będzie osobiste stawienie się na posiedzeniu zespołu) przedstawi na sesji rady gminy swoją opinię o kandydatach, w szczególności w zakresie spełnienia przez nich wymogów określonych w ustawie oraz ich walorów etycznych i intelektualnych. Opinia negatywna będzie wymagała pisemnego uzasadnienia. W skład tego zespołu będą wchodzić w szczególności: 1) radni gminy; 2) sędzia lub sędzia w stanie spoczynku, mający doświadczenie w orzekaniu w składach z sędziami społecznymi, wskazany przez prezesa sądu okręgowego; 3) sędzia społeczny wskazany przez radę sędziów społecznych sądu rejonowego lub sądu okręgowego, niebędący kandydatem; 4) przedstawiciele organizacji pozarządowych, organizacji pracodawców i związków zawodowych. - Doprecyzowanie procedury zgłaszania kandydatów, w tym terminów i wymogów formalnych, wprowadzające także obowiązek składania oświadczeń pod rygorem odpowiedzialności karnej. W projekcie określono długość kadencji sędziego społecznego. Wskazano także, że kadencja sędziego społecznego ulegnie zakończeniu z dniem ukończenia przez niego 74. roku życia. Po zakończeniu kadencji sędzia społeczny będzie mógł brać udział jedynie w rozpoznawaniu sprawy rozpoczętej wcześniej z jego udziałem, do czasu jej zakończenia. - Zmianę terminu zgłaszania kandydatów na sędziów społecznych – kandydatów będą mogli zgłaszać radom gmin prezesi właściwych sądów, stowarzyszenia, inne organizacje społeczne i zawodowe, zarejestrowane na podstawie przepisów prawa, z wyłączeniem partii politycznych, oraz co najmniej pięćdziesięciu obywateli mających czynne prawo wyborcze, zamieszkujących stale na terenie gminy dokonującej wyboru, w terminie do dnia 31 marca (obecnie 30 czerwca ostatniego roku kadencji). Projektowane zmiany dotyczące sposobu wyboru sędziów społecznych, w tym w szczególności wprowadzenie rozmów komisji kwalifikacyjnych z kandydatami powinny przyczynić się do lepszego i mniej przypadkowego niż obecnie doboru obywateli do pełnienia roli sędziego społecznego. Bardziej pogłębiona ocena kandydatów pozwoli na skuteczniejsze ustalenie ich motywacji, dyspozycyjności, predyspozycji osobistych oraz rozumienia odpowiedzialności związanej z udziałem w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości. Z punktu widzenia sprawności sądów ma to znaczenie podstawowe, ponieważ do składów orzekających będą mogły trafiać osoby bardziej świadome swojej roli, bardziej dyspozycyjne i lepiej przygotowane do systematycznego wykonywania powierzonych im obowiązków. Taki dobór kandydatów powinien ograniczać ryzyko problemów organizacyjnych związanych z nieobecnościami, niskim zaangażowaniem lub niewystarczającym rozumieniem roli sędziego społecznego w postępowaniu. Projekt doprecyzowuje warunki wykonywania zadań sędziego społecznego, w tym: - rozszerza katalog przesłanek wyłączających możliwość sprawowania wymiaru sprawiedliwości w charakterze sędziego społecznego; - dookreśla zasady wygasania mandatu, tj. wskazuje przypadki: a) prawomocnego skazania za przestępstwo, przestępstwo skarbowe, wykroczenie lub wykroczenie skarbowe; b) utraty obywatelstwa polskiego; c) zaistnienia okoliczności wskazanej w art. 159 § 1, tj. wykonywania zawodu lub funkcji niepołączalnych z obywatelskim sprawowaniem wymiaru sprawiedliwości; d) zrzeczenia się mandatu; e) odwołania sędziego społecznego przez radę gminy w określonym przepisami trybie; - wprowadza obowiązki informacyjne, które mają zapewnić ujawnianie okoliczności mogących wpływać na bezstronność sędziego społecznego, tj. sędzia społeczny będzie zobowiązany niezwłocznie zawiadomić prezesa sądu o toczącej się sprawie sądowej, w której występuje jako strona lub uczestnik postępowania; - zwiększa liczbę dni z 12 do 20 w ciągu roku, w których sędzia społeczny będzie mógł być wyznaczony do udziału w rozprawach. Rozwiązanie to ma znaczenie przede wszystkim organizacyjno-administracyjne. Ograniczy ono konieczność każdorazowego przygotowywania przez prezesów sądów pism uzasadniających potrzebę zwiększenia liczby dni orzeczniczych poszczególnych sędziów społecznych. Tym samym może odciążyć prezesów sądów oraz administrację sądową od czynności o charakterze formalnym, a jednocześnie ułatwić bardziej elastyczne planowanie udziału sędziów społecznych w rozprawach. W praktyce powinno to sprzyjać sprawniejszemu układaniu wokand i zmniejszać ryzyko problemów organizacyjnych w wydziałach, w których udział sędziów społecznych jest ustawowo wymagany. Istotnym elementem projektu jest podniesienie poziomu przygotowania i kompetencji osób uczestniczących w orzekaniu. W tym celu wprowadzono obowiązek udziału w szkoleniach organizowanych przez sądy. Proponuje się, że sędzia społeczny będzie zobowiązany do udziału w 4 jednodniowych szkoleniach rocznie. Budowa nowego systemu szkoleń dla sędziów społecznych oraz związane z tym wprowadzenie 4 obowiązkowych szkoleń będzie miało szczególne znaczenie dla sprawności sądów, ponieważ lepsze przygotowanie sędziów społecznych może bezpośrednio wpływać na jakość i tempo pracy składów orzekających. Obowiązkowy, systemowy model szkoleniowy pozwoli zapewnić bardziej jednolity standard przygotowania sędziów społecznych w skali kraju, a zarazem odpowiada na postulaty środowiska sędziów społecznych, które od lat wskazuje na potrzebę zwiększenia kompetencji sędziów społecznych poprzez rozbudowane szkolenia. Po pierwsze, na płaszczyźnie merytorycznej szkolenia powinny przygotowywać sędziów społecznych do udziału w rozpoznawaniu określonych typów spraw, w których zasiadają oni w składach orzekających. Lepsze przygotowanie w tym zakresie może przełożyć się na sprawniejsze zapoznawanie się z problematyką sprawy, bardziej świadomy udział w analizie materiału dowodowego oraz pełniejsze uczestnictwo w naradzie sędziowskiej. Po drugie, na płaszczyźnie ogólnoinstytucjonalnej szkolenia powinny służyć lepszemu zrozumieniu przez sędziów społecznych ich miejsca w sądzie, zasad współpracy w składzie orzekającym, znaczenia obowiązkowości, dyspozycyjności oraz odpowiedzialności za prawidłowy przebieg postępowania. Z perspektywy sprawności sądów ma to znaczenie praktyczne, ponieważ ogranicza ryzyko sytuacji, w których podstawowe kwestie organizacyjne, proceduralne lub dotyczące roli sędziego społecznego muszą być wyjaśniane dopiero na etapie konkretnej sprawy. Im wyższy poziom ogólnego przygotowania sędziego społecznego, tym sprawniej może przebiegać współpraca w składzie orzekającym oraz organizacja posiedzeń i rozpraw. Po trzecie, na płaszczyźnie normatywno-etycznej szkolenia powinny być powiązane z planowaną budową kodeksu etycznego sędziego społecznego oraz standardów wykonywania powierzonych obowiązków. Jednocześnie zakłada się, że wysokość rekompensaty dla sędziego społecznego wyniesie 4,5% podstawy ustalenia wynagrodzenia zasadniczego sędziego, o której mowa w art. 91 § 1c, za każdy dzień wykonywania czynności tj. udział w rozprawie lub posiedzeniu, uczestnictwo w naradzie nad wyrokiem; sporządzanie uzasadnienia; uczestnictwo w posiedzeniu rady sędziów społecznych, jeżeli został do niej wybrany. Modyfikacja zasad wynagradzania ma odzwierciedlać rzeczywisty nakład pracy niezbędny do rzetelnego wywiązywania się z obowiązków związanych z udziałem w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości. Uzupełnieniem zmian są rozwiązania o charakterze motywacyjnym i wizerunkowym. Projekt przewiduje ustanowienie dnia 14 czerwca Dniem Sędziego Społecznego oraz wprowadzenie odznaczenia w postaci Medalu „Za zasługi na rzecz udziału obywateli w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości”. Instrumenty te mają sprzyjać budowaniu prestiżu instytucji sędziego społecznego oraz wzmacniać jej społeczne znaczenie. Medal nadawał będzie Minister Sprawiedliwości z własnej inicjatywy lub na wniosek uprawnionych podmiotów. Rozwiązania te nie mają wyłącznie charakteru symbolicznego. Mogą one wzmacniać poczucie odpowiedzialności, prestiż i identyfikację z wykonywanymi zadaniami, a przez to zwiększać zaangażowanie, obowiązkowość i dyspozycyjność osób uczestniczących w orzekaniu. W praktyce może to przełożyć się na bardziej stabilny udział sędziów społecznych w pracy sądów, łatwiejsze planowanie składów orzekających oraz ograniczenie problemów organizacyjnych związanych z zapewnieniem obsady rozpraw.