Finansowanie ochrony przyrody z przychodów sprzedaży drewna przez Lasy Państwowe

Problemem identyfikowanym przez Ministra Klimatu i Środowiska jest niedostatek środków finansowych na finansowanie działań w obszarze ochrony przyrody. Pilna realizacja części z nich, np. opracowanie planów ochrony dla parków narodowych, rezerwatów przyrody lub planów zadań ochronnych dla obszarów Natura 2000, wynika wprost z przepisów prawa. Inne, takie jak chociażby tworzenie nowych parków narodowych, rezerwatów przyrody czy inwentaryzacje przyrodnicze do utworzenia innych form, stanowią postulat podnoszony od lat nie tylko przez naukowców i sektor pozarządowy, ale również znaczną część społeczeństwa. W ostatnim okresie rozwiązanie problemu braku dostatecznych środków finansowych stało się jeszcze pilniejsze z uwagi na uruchamianie kolejnych naborów i możliwość pozyskania funduszy unijnych. Rzeczywisty dostęp do tych środków jest jednak limitowany przez brak możliwości sfinansowania wkładu własnego przez potencjalnych beneficjentów. Wśród nich kluczową grupę stanowią parki narodowe oraz regionalne dyrekcje ochrony środowiska, które tworzą podstawę systemu ochrony przyrody w Polsce. Tylko około 1% przychodów parków narodowych stanowią środki otrzymane z UE. Jest to wynikiem braku środków na finansowanie wkładów własnych. Z uzyskiwanych przychodów parki narodowe nie są w stanie pokryć kosztów współfinansowania projektów, gdyż pozyskane środki przeznaczają przede wszystkim na pokrycie kosztów bieżącego funkcjonowania oraz realizację zadań określonych w art. 8b ust. 1 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz. U. z 2023 r. poz. 1336, z późn. zm.). Brak środków na finansowanie lub współfinansowanie projektów przyrodniczych będzie skutkowało nie tylko niepełnym wykorzystaniem ostatnich tak dużych unijnych środków na ochronę przyrody, ale również problemami w skutecznej realizacji obowiązkowych zadań podmiotów publicznych. Istnieje zatem potrzeba wprowadzenia mechanizmu finansowania, który umożliwi sprawne przekazywanie środków finansowych niezbędnych do realizacji zadań związanych z ochroną przyrody. Możliwe jest dofinansowanie tych działań ze środków pozabudżetowych, poprzez wprowadzenie wpłat z Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe (dalej: PGL LP). Projekt urzeczywistni dyspozycje art. 5 oraz art. 74 ust. 1, 2 i 4 Konstytucji RP.

Wpłaty PGL LP będą identyfikowane jako dochód NFOŚiGW, za pośrednictwem którego zostaną przekierowane na realizację zadań z zakresu ochrony przyrody. Wdrożenie powyższego rozwiązania wymaga wprowadzenia w ustawie z dnia 28 września 1991 r. o lasach (Dz. U. z 2024 r. poz. 530) przepisu zobowiązującego PGL LP do dokonywania corocznych wpłat na rzecz NFOŚiGW. Wysokość wpłat będzie uzależniona od ilości drewna pozyskanego w danym roku kalendarzowym. Szacuje się, że PGL LP będzie pozyskiwało rocznie ok. 35-40 mln m3 drewna, z tendencją spadkową wynikającą z konieczności wypełnienia celów LULUCF (użytkowanie gruntów, zmiana użytkowania gruntów i leśnictwo), zmierzającą do redukcji emisji CO2 i zwiększenia pochłaniania. Główną metodą wypełnienia tych celów jest zmniejszenie pozyskania drewna. W wypełnienie celów LULUCF wpisuje się wprowadzenie planowanych ograniczeń związanych z wyłączeniem 20% obszarów lasów z gospodarki leśnej oraz zmiany sposobu prowadzenia tej gospodarki. Zgodnie z przyjętymi założeniami do NFOŚiGW z PGL LP wpływać będą środki finansowe w wysokości od około 210 406 tys. zł do 255 000 tys. zł rocznie. Mechanizm powiązania wpłaty z wielkością pozyskania drewna zapewni pożądany społecznie i odpowiadający zasadzie proporcjonalności system, w którym za zwiększeniem pozyskania drewna (cięcia drzew) podąża zwiększenie środków na ochronę przyrody. Sprzyjać będzie pokojowi społecznemu, gdyż społeczeństwo będzie mieć pewność, że za oddziałującym na środowisko pozyskaniem drewna podąża zwiększenie środków na ochronę środowiska. Zmiany wprowadzone zostaną również w ustawie z dnia 27 kwietnia 2021 r. – Prawo ochrony środowiska (Dz. U. z 2024 r. poz. 54) w zakresie uzupełnienia listy źródeł wpływu do NFOŚiGE ( art. 401 ust. 7) oraz dodatnia przepisu, określającego kierunki finansowania ochrony środowiska. Wpłaty dokonane przez PGL LP do NFOŚiGW zostaną skierowane bowiem na dofinansowanie zadań związanych z ochroną środowiska i zwiększeniem lesistości kraju, określonych w art. 400a ust.1 pkt 28-30 ustawy – Prawo ochrony środowiska. Z uwagi na charakter środków i wskazanych zadań przewiduje się, że główną grupą beneficjentów środków z NFOŚiGW będą parki narodowe i regionalne dyrekcje ochrony środowiska. W następnej kolejności, w miarę dostępności środków, instytuty badawcze i uczelnie. Beneficjenci będą mogli wnioskować do NFOŚiGW o uruchomienie środków na określone działania, o których mowa w art. 400a ust. 1a pkt 28 – 30 ustawy. Utworzenie subfunduszu w NFOŚiGW dedykowanego finansowaniu działań z zakresu ochrony przyrody i zadań związanych ze zwiększeniem lesistości, pozwoli w znacznej części zaspokoić istniejące i przyszłe potrzeby, w szczególności w odniesieniu do podmiotów wykonujących zadania ustawowe w tym obszarze.