Wybór sędziów do Krajowej Rady Sądownictwa zgodnie z Konstytucją

Celem ustawy jest przede wszystkim przywrócenie przepisom regulującym sposób wyboru sędziów do Krajowej Rady Sądownictwa treści zgodnej z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej oraz usunięcie negatywnych konsekwencji wadliwego rozwiązania obowiązującego od 2018 r. Projektowana ustawa ma również na celu dostosowanie przepisów ustawowych do standardów określonych w orzeczeniach Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, Europejskiego Trybunału Praw Człowieka oraz w orzeczeniach Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego, dotyczących gwarancji odrębności i niezależności władzy sądowniczej od innych władz państwowych, w tym gwarancji niezależności Krajowej Rady Sądownictwa od organów władzy ustawodawczej oraz władzy wykonawczej w procedurze powoływania sędziów. Wprowadzony ustawą z dnia 8 grudnia 2018 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa mechanizm wyboru sędziowskich członków Rady doprowadził do jej znaczącego upolitycznienia (w istocie aż 23 na 25 członków wybieranych jest przez czynniki polityczne). Co więcej, bardzo wąski krąg osób, których podpisy znalazły się na listach poparcia kandydatów, pozbawiły Krajową Radę Sądownictwa jakiejkolwiek legitymizacji. Ten stan faktyczny, jak również brak działań ze strony Rady w obronie niezależności sądów i niezawiłości sędziów (nie wyłączając braku adekwatnej reakcji na ujawnione przez media zorganizowane akcje szkalowania sędziów) jeszcze bardziej spotęgował wątpliwości natury konstytucyjnej zgłaszane wobec nowego modelu wyboru sędziów do KRS. Wypada także podkreślić, że zastrzeżeń odnośnie do naruszenia art. 187 ust. 1 pkt 2 Konstytucji zgłaszanych w doktrynie prawa nie usunęło orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wydane w sprawie K 12/18, zwłaszcza wobec pozorności wniosku inicjującego kontrolę konstytucyjności, złożonego przez samą KRS, oraz zarzutów co do prawidłowości składu Trybunału, który rozstrzygnął o zgodności art. 9a ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa z ustawą zasadniczą. Do analogicznych konstatacji doszedł także Sąd Najwyższy orzekający w składzie trzech izb: Izby Cywilnej, Izby Karnej oraz Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych (uchwała z dnia 23 stycznia 2020 r., BSAI-4110-1/20), z tym że wypowiedź ta miała na celu głównie rozstrzygnięcie wątpliwości pojawiających się w obrocie prawnym, dotyczących statusu sędziów powołanych na wniosek KRS, w której składzie uczestniczyli sędziowie wybrani przez Sejm, oraz mocy wiążącej wydawanych przez nich orzeczeń. Uchwała ta spotkała się ze skrajnie różnymi reakcjami. Z jednej strony, sądy zaczęły oceniać legitymację (przymiot niezawisłości) sędziów powołanych w procedurze z udziałem wadliwie ukształtowanej Krajowej Rady Sądownictwa. Z drugiej natomiast – Trybunał Konstytucyjny, na wniosek Prezesa Rady Ministrów, orzekł, że uchwała ta jest niezgodna z kilkoma wzorcami konstytucyjnymi, art. 2 i art. 4 ust. 3 Traktatu o Unii Europejskiej oraz art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (orzeczenie z dnia 20 kwietnia 2020 r., U 2/20). Sytuacji tej nie naprawiła, a raczej jeszcze bardziej ją skomplikowała, ustawa z dnia 20 grudnia 2020 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw, która zakazała – pod rygorem odpowiedzialności dyscyplinarnej – badania kwestii związanych z inwestyturą przyznawaną poszczególnym sędziom na skutek aktu powołania wydawanego przez Prezydenta RP. Nie da się ponadto pominąć faktu, że po podjęciu przez Sąd Najwyższy powołanej wyżej uchwały zapadły kolejne orzeczenia w sprawach przeciwko państwu polskiemu, w tym postanowienie TSUE z dnia 8 kwietnia 2020 r. o zastosowaniu środka tymczasowego w postaci zawieszenia działalności Izby Dyscyplinarnej SN, a następnie – w tej samej sprawie – wyrok z dnia 15 lipca 2021 r. stwierdzający naruszenie przez Polskę z art. 19 ust. 1 akapit drugi Traktatu o Unii Europejskiej (C-791/19), postanowienia TSUE z dnia 14 lipca 2021 r. i 27 października 2021 r. (C-204/21) czy też wyrok TSUE z dnia 6 października 2021 r. odnoszący się z kolei do spełnienia przez sędziego Sądu Najwyższego orzekającego w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych wymogów niezawisłości i bezstronności. Jednocześnie we wskazanym wyroku z dnia 15 lipca 2021 r. TSUE negatywnie ocenił konkretne postanowienia ustaw regulujących ustrój Sądu Najwyższego oraz sądów powszechnych, związane z postępowaniami dyscyplinarnymi, ze względu na to, że godzą one w niezawisłość sędziowską. Zmiany w polskim wymiarze sprawiedliwości zostały również negatywnie ocenione przez Europejski Trybunał Praw Człowieka, których w wyrokach z dnia 22 lipca 2021 r. (sprawa Reczkowicz przeciwko Polsce – skarga nr 43447/19), 8 listopada 2021 r. (Dolińska-Ficek i Ozimek przeciwko Polsce – skargi nr 49868/19 i 57511/19) oraz 3 lutego 2022 r. (Advance Pharma Sp. z o.o. przeciwko Polsce – skarga nr 1469/20). Stąd też, niezależnie od rozwiązań wprowadzonych ustawą z dnia 20 grudnia 2020 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw niektórzy sędziowie nadal, w ramach wykonywania czynności orzeczniczych, dokonują sprawdzenia, czy inny sędzia został powołany na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukonstytuowanej w sposób określony w art. 9a ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa. W świetle powyższych okoliczności nie można negować tego, że Polska ma systemowy problem grożący chaosem (dualizmem) prawnym i brakiem stabilności orzeczeń sądowych, a tym samym całkowitym podważeniem zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa. Co jednak najbardziej istotne: źródłem tego problemu jest funkcjonowanie Krajowej Rady Sądownictwa, która nie wykazuje tożsamości z organem konstytucyjnym (tak m.in. ostatnio Sąd Najwyższy w pkt 1 uchwały wydanej w składzie siedmiu sędziów w sprawie o sygn. akt I KZP 2/22), zaś następstwem opisywanego stanu rzeczy jest przede wszystkim pozbawienie jednostek prawa do sądu niezależnego, bezstronnego i niezawisłego, a więc gwarancji wywodzonej z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 47 Karty Praw Podstawowych (w związku z art. 19 ust. 1 akapit drugi Traktatu o Unii Europejskiej) i zarazem prawa do sądu „ustanowionego ustawą” w rozumieniu powołanego już art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności.

Rozwiązania zawarte w projekcie opierają się na następujących założeniach: 1) sędziowie – członkowie Krajowej Rady Sądownictwa, jako reprezentanci władzy sądowniczej, zgodnie ze standardem europejskim, powinni być wybierani przez sędziów, nie zaś przez Sejm; 2) w Krajowej Radzie Sądownictwa będą reprezentowani wszyscy sędziowie (Sądu Najwyższego, sądów powszechnych, sądów administracyjnych i sądów wojskowych), co zapewni możliwie najszerszą ich reprezentację; 3) skład Rady będzie wybierany przez sędziów: a) Sądu Najwyższego – 1 sędzia tego Sądu, b) sądów apelacyjnych – 1 sędzia sądu apelacyjnego, c) sądów okręgowych – 2 sędziów sądów okręgowych, d) sądów rejonowych – 8 sędziów sądów rejonowych, e) sądów wojskowych – 1 sędzia sądów wojskowych, f) Naczelnego Sądu Administracyjnego – 1 sędzia tego Sądu, g) wojewódzkich sądów administracyjnych – 1 sędzia wojewódzkiego sądu administracyjnego; 4) prawo zgłaszania kandydatów na sędziów – członków KRS powinna mieć określona grupa sędziów, a także samorządy prawnicze, grupy obywateli oraz organy uprawnione do nadawania stopni naukowych w zakresie nauk prawnych; 5) kandydatem na członka KRS nie powinien być sędzia, który jest, albo w okresie trzech lat przed dniem ogłoszenia wyborów, był delegowany do pełnienia czynności administracyjnych w Ministerstwie Sprawiedliwości, albo w innym urzędzie podległym władzy wykonawczej; 6) prawo poparcia zgłaszania oraz kandydowania na członka Rady wyłączono sędziom w stanie spoczynku, jako że prawo wyborcze do KRS ma przysługiwać sędziom aktywnym zawodowo; 7) nie można łączyć funkcji wybieranego członka Rady ze stanowiskiem prezesa sądu, prezesa izby, wiceprezesa sądu, zastępcy prezesa sądu, rzecznika dyscyplinarnego i zastępcy rzecznika dyscyplinarnego; 8) jako organ zarządzający wybory do Rady – członków KRS, będących sędziami wskazano Państwową Komisję Wyborczą, jako stały najwyższy organ wyborczy właściwy w sprawach przeprowadzania wyborów i referendów; 9) projekt formułuje wymagania dla zgłoszenia kandydata na członka Rady; 10) prawidłowość zgłoszeń kandydatów będzie podlegała weryfikacji Państwowej Komisji Wyborczej 11) projektowana ustawa przewiduje procedurę obligatoryjnego wysłuchania publicznego i możliwość zadawania pytań kandydatom na członków Rady; 12) wybory powinny być przeprowadzone albo w formie głosowania tradycyjnego (za pomocą kart wyborczych) albo w formie głosowania elektronicznego (zapewniającego tajność i bezpieczeństwo głosowania); 13) w przypadku głosowania tradycyjnego komisje skrutacyjne byłyby tworzone w poszczególnych sądach przez prezesów sądów, przy czym organ zarządzający wybory powinien mieć możliwość tworzenia wspólnych komisji skrutacyjnych dla kilku sądów; 14) projektowana ustawa przewiduje możliwość wniesienia protestu przeciwko ważności wyboru członka Rady. Taki protest powinien być rozpatrywany przez Sąd Najwyższy przy odpowiednim zastosowaniu przepisów Kodeksu wyborczego; 15) w przepisach przejściowych projektowanej ustawy przewidziano wygaśniecie mandatów członków Rady wybranych na podstawie przepisów uchowanych w grudniu 2017 r. w sposób niebudzący wątpliwości co do jego zgodności z Konstytucją, prawem UE i EKPCz, a także uregulowano, że mandat członków KRS będących posłami i senatorami pozostanie w mocy aż do zakończenia kadencji Sejmu i Senatu, trwającej w chwili wejścia w życie ustawy. W ramach projektowanych regulacji przejściowych wprowadzono procedurę „pierwszego” ukształtowania prawidłowego składu KRS w części sędziowskiej.